(TEYNA GÊRENO, TEYNA CUYENO U TEYNA MIRENO)
Ebu Zer (r.a), merdumêko cumiyerd u egid bı. Ey holiya insanan waştên u qey ınay zaf fedakari kerdên. Hewêk Hz. Umeri u çend sehabeyan suhbet(galgal) kerdên. A hel dı xorti inan ra veciyayi omeyi. İnan xu dır yona xort ard bı. Cıli ey pak, zerşenık u merxas bı. Seba meqsedê omayişê xu ıni çiyi vati:
“Ma dı bıra yi. Inê xorti eyro babiyê ma kışt. Babiyê ma merdumêko salıh bı. Herkesi ey ra heskerdên u cıri hurmet kerdên. Ma bıxu ceza nida ey. Ma wı ard, teslimê edaleti keni.”
Hz. Umeri goşdariyê dewadari kerd, dıma ê xorti ra persa:
“Ini çiyi ki derheqê tu dı yeni vatış tı voni se?”
Xorti, telaş nikerd. Çiyi ki sareyê ey ra viyerti zaf rehet yo weziyet dı Hz. Umeri ri qısey kerdi:
“Ya Emirul müminin! E, ıni wırdi bırayi raşt voni. Labelê ez mesela şıma ri dergudıla vaci. Ez werteyê çoli dı cayêko awın u zergun dı cuyeno. Mı keyeyê xu guret qey gezmağê ez omeyo heta ita. Rayırê mı miyanê baxçeyan ra viyertên. Astori mı u mayıni mı zi mı dır bi. Mayınêka mı bibi tu qımiş nibên bıoni tera! Mı ri zaf bı qıymet bi. Hına rınd meşiyên weşa insani şiyên. Dêsi bexçeyêk ra gılêk hetê teber ra bibi derg u zerra mayına mı perra cı, mılê xu kerd derg u ına gıl tera kerd. Mı seni di mı hefsarê mayın ont. A lehza merdumêko extiyar baxçe ra veciya omı. Zaf yers bıbı. Hetê mın a omên. Destê ey dı kerrayêk estbi. Inê merdumi tu çi niva a kerra eşt da mayına mı ri. Mı hema şık nifina çiyêk ez çı bıvini mayına mı ha erd ra ravisiyaye ya u biya merdar. Mı mayına xu ra zaf heskerdên. Wext mı mayına xu hına ıno weziyet dı di ez daymiş nibiya mı zi a kerra guret da miyerıki ri. Yo qeri gına ey ri u kot war merd. O wext ıni wırdi xorti ma ra veciyayi u koti bınê çenganê mı u ez arda ita.”
Ino itirafo eşkera weşê Hz. Umeri şı; la gereka heq/edalet zi bıomên ca. Hz. Umeri hına hukım da:
“Tu sucê xu itiraf kerd. Tu ri qesas lazım o!”
Xorti, ıno hukım qebul kerd; la va “Uzrêkê mı esto.” Dıma qala xu dewam kerd:
“Eger dini qey mı ıno hukım dayo ez ıno hukım qebul keno la bırayêkê mıno qıc esto. Babiyê mı vercu wefat kerdo. Bırayê mı ri tıkê pereyi verdaybi. Ey mergê xu ra ver mı ra va: ‘Lawêm, ıni pereyi ê bırayê tu yê. Wı heta bıbo pil tı ıni pereyan mehfeze bıker.’ Mı zi wesiyetê babiyê xu ard ca u ê pereyi dayi wera. Biyê mı tu kes cayê pereyan nizano. Eger şıma ıno qesas cad biyari ca pereyi cayê xu dı moneni u sewır zi heqê xu ra mehrum moneno. Eger şıma mısadı bikeri ez şiyeri ê pereyan bıdi merdumêko pê bawer beno u dıma bıgêri a biyeri. Dıma ez canê xu teslimê şıma keno, şıma zi qesas biyarên ca. Ino xısus ser –pê izne Ellahi- mı ri kefil zi veciyeno.”
Hz. Umer, waştışê ınê xorti dıma bınêk fıkıriya u dıma persa:
“Şıma ra kom ınê xorti ri beno kefil?”
Xort oniya doruverê xu ra. Çımê ey gına Ebu Zeri u çılka germ kot zerra ey. Dıma, pê gışta xu Ebu Zer, nişon da u va:
“Ino merdum mı ri beno kefil!”
Hz. Umeri, Hz. Ebu Zeri ra persa u va:
“Ya Ebu Zer, tı ınê xorti ri beni kefil?”
Ebu Zer, çik şık nifina cı u va:
“E, ez ey ri beno kefil wı heta hiri rocan geyreno a u yeno.”
Ê wırdi bırayan, Ebu Zer şınasnên. Ay ra zerra inan zi bi weş u inan zi kefaletê Ebu Zeri qebul kerd. Hz. Umeri, o xort verada. Xort şı keye. Bênate ra hiri roci viyerti. Tay mend bı muhlet bıqediyo dı bırayi dewadari omeyi verê Hz. Umeri. Ebu Zer zi uca dı bı; la xorto sucdar hema niomebı. Ê bırayan ra bırayêk Hz. Ebu Zeri ra va:
“Ya Ebu Zer, merdumo ki tı ey ri biyi kefil ho ça do? Ça dı mend? Hına yo weziyet dı merdumo sucdar çırrê geyreno a? Xora tı kefil ê! Ay ra ma wazeni wa qesasê ma tu ra biyero guretış.
Ebu Zer, wayırê vate u sozê xu bı. Ey va:
“Lez mekerên! Hema wext esto. Eger wext bı de u xort niomı ez hukım ri razi yo. Şıma qesasê xu mı ra bıgerên.”
Hz. Umeri zi awırê xu da ê dı bırayan, Ebu Zeri u cemat ser u va:
“Eger o xort bıkuwero erey u meyero wa Homa şahad bo ez hukım ano ca.”
Ebu Zer, wayırê exlaqê rınd bı u merdumêko saleh bı. Sehabeyan ınay zonên u Ebu Zeri ra heskerdên. Seba ınay ey biyi zerrtal u berme gına qırıka inan. İnan ê wırdi bırayan ra rica dexalet kerd, pereyê guni eşti wertı la dı bırayan ıni teklifi qebul nikerdi. Vatên qesas u zobina çik nivatên!
Wext hin bıbı de. Yo kelecon u halahala kot miyanê sehabeyan. Verê çımanê inan dı Ebu Zeri ra qesas omên guretış. Çik nivaştên o wext biyo. A lehza duri ra o xorto sucdar êsa. Zaf rencan u qefiliyaye êsayên. Areqi miyan dı mendbı. Tede teqet nimendbi qısey bıkero. Wext resa sehabeyan bınêk buya xu guret u arisiya. Dıma, sebebê erey mendışê xu va:
“Mı bırayê xu berd teslimê xalê xu kerd. Mı cayê pereyan mot cı. Heta mı dest ra omı mı lez kerd; la ez encağ eka tepiya geyrayo a. Dewa mı ita ra zaf duri ya. Ay ra ez koto erey. Şıma hin eşkeni qesasê babiyê wırdi bırayan mı ra bıgêri.”
Sehabeyan goşi xu kerdi bel u goşdariya xorti kerdên. Ey sozê xu ardbı ca. Cemati ıno semed ra wı tebrik kerd. İnan Ebu Zeri ra persa:
“Ino xort çı xortêko egid, cumiyerd u bawerbên o. Tu zaf hol kerd tı ey ri biyi kefil. Tı ey ça ra şınasnenê?”
Ebu Zeri hına cewab da:
“Ez zi ınê xorti zey şıma hema newe şınasneno. Mı wı vercu çırrê nidibı. La ey ita dı yo kefilti ard mı ver. Mı xu ri mınasib nidi ez teklifê ey tepiya açarni. Mı va, ‘Wa tu kes mevaco dunya dı insanti u cumiyerdi nimenda, veradiyaya!”
Ina hına yo hedise bi. Tarix dı bı herfanê gırd u rından biyero nuştış cı ri qim nikeno. Ê wırdi bırayi ıno hel weziyet ser a zaf biyi tesirdar. Ina cumiyerdi, ıno paştdayiş u sozê xu dı vındertış ver heliyayi. İnan zi yo holi u cumiyerdi kerd u efu ser a şiyi u qesasê babiyê xu ra viyerti...
Wextan ra pê Ebu Zer şı Şam u uca dı ca da xu. Ey uca dı heyatêko şenık u mutevazi viyarna. Ey nê qureti kerd nê zi xu da hetê merdumanê qureyan. Keyf u zewq ra xu duri guretên. Wı zaf qenatkar bı. Xezine, 4 henzar dinar meaş dênê ey; la ey ıni pereyan ra qısmêko tay xu ri verdên, o bin hemı feqiran ri kerdên teseduq. Çunki ey baweri ardbi bawermendi gereka mal u imkanê xu qey rızayê Homayi u rayırê holi dı xerc bıkeri. Ey ınay zi zanên gereka insan qey xu u keyeyê xu qasê idare mal bıdo ari ya zi bıverdo. Ini fıkıri xu zi eşkera vatên u çoy ra nitersên zi. Peyın merdumanê dewlemendan gerreyê ey Waliyê Şami Muawiye ri kerd.
Wali Muawiye, henzar zerd da xızımkarêk u Ebu Zeri ri şırawıti. Wali waştên tesela Ebu Zeri bıkero. Raşt a wı zey vateyê xu zi dest akerde u cumiyerd o ya zi insanan ra tewırêk vano wı tewırêk gure keno? Pereyi seni’g koti destê Ebu Zeri, ey pereyi lezabez vıla kerdi dayi feqiran. Inay ser wali, nımacê sersıbayi ra pê veng da xızımkarê xu ey ra va: “Şu Ebu Zeri ra vac waliyi ey pereyi goya zobina merdumi ri şırawıtên u mı ğelet kerd ardi dayi tu. Ê pereyan tepiya bıda mı, eger tı medi wali ceza dano mı.”
Wext xızımkar veciya omı Ebu Zeri ra ıno weziyet va Ebu Zeri zi va:
“Wax lawêm, şu wali ra vac ê zerdan ra tu misqalêk zi nimendi. Wa tu ri mısadı bıkero ez şi ê zerdan tepiya bıgeri u biyari.”
Ino vate wali ri bes bı u qim kerd. Wali fomkerd ki Ebu Zer raşt o, dest akerde yo u wayırê qala xu yo. Wali ıno halê Ebu Zeri pê mektubêk xeber da Xelife Hz. Usmani u dıma Ebu Zer zi şırawıt Medine. Ebu Zeri bızanê meseleyêk raşt u heq a qala xu texsir nikerdên u raşt u heq çıta wo vatên. Ino weziyet weşê tıkê merdumanê qureyan u qelewan nişiyên; ınay ra inan gerreyê Ebu Zeri Xelife Usmani ri kerd. Xelife zi wı yo problem u mesele ser fıtwadayiş ra men kerd. Rocêk, Ebu Zeri rına meseleyêk ser hukmo raşt u heq çıtayo a va. Uca dı merdumêk wı iqaz kerd u va:
“Wali tı fıtwadayiş ra mennikerdbi, tı ra nivatbı duştê insanan meş?”
Ebu Zer zi cewab dano ey u vano:
“Ez sond wuneno şıma kalme biyari pê sareyê mı bıperni ez rına qala raşta ki mı Pêxemberê ma ra şınawıta ez ay vano.
Peyın pê qerarê Xelifeyi u razitiya Ebu Zeri şı dewa Rebeze dı ca da xu. Dewa Rebeze teberê Medina dı serê rayırê Mekke dı cayêk bı. Ey heta mergê xu heyatê xu ita dı viyarna.
Serra 31. ê hicreti bi. Ebu Zer, merg ra bıbı nızd. Ey ra omı vatış, tu ri cıli neweyi lazım i. Ey zi va: “Mı ri cıli nê kefen lazım o. Ez nızdi ra raseno Resulê Homayi.” Xonıma xu u xızımkarê xu ra hına wesiyet kerd:
“Wext ez merdo mı bışuwen kefen bıkerên u dıma serê rayıra runên!”
Ino vate ser ciniya ey berma.
Ey bixeber u tek u teyna heq keni?
Çırrê hına beno, zey Ebu Zeri yo merdum biwayır, biembaz u bidesteg bımendên?
Ebu Zer, oniyeno ciniya ey ha bermena. Ey va:
“Meberm! Rocêk ez u Pêxemberê Homayi ma piya bi. Ey va ‘Şıma ra yo cayêko yawan dı wefat keno. Bawermendan ra çend teni cınazaya ey dani wera u heq keni.’ Biyê mı ê merdumi ki uca dı bi piyor merdi şiyi. Ez teyna mendo. Wa çımê tu rayır dı bo, mı çı va zey mı bıker.”
Ebu Zeri ına galgal ra dıma yo wexto kılm dı ruhê xu teslim kerd. Ciniya ey u xızımkara ey wesiyetê ey ard ca. Cınazaya ey şıt u ard werteyê rayır dı na ru. Wextêk ra pê hetê Iraq ra yo karwan veciya omı. Miyanê karwani dı Ebdullah lacê Mesudi zi estbı. Ey qey umre şiyên Mekke. Seni”g çımê inan gına cınaza recıfiyayi! Tay mendbı devayi inan xu sera bıerzên u ê bınê lıngan dı bıcawıtên… A lehza xızımkar wırışt pay u va:
“Ino, sehabeyê pêxemberi Ebu Zer o. Ey qey defın u heqkerdışê xu wesiyet kerd. Dest bıdên ma, ma ey heq bıker.”
Wext Ebdullahi ıni qali şınawıti, hilq hilq berma. Roci verini omeyi ey vir u va:
“Resulê Homayi wext Ebu Zeri ra va ‘Tı teyna geyreni, teyna cuyeni u teyna mıreni.’ çend raşt vatbı.”
Pawa embazanê xu biyi peya. Nımacê cınaza ê Ebu Zeri kerd. Dıma wı uca dı heq kerd.
…
Ebu Zeri -Homay ey ra razi bo- piyor piya 281 hedisi riwayet kerdi. Ini hiri hedisi bımbarıki ıni riwayetan ra yê:
“Tı bırayê xu ri bıpeşmıri tu ri teseduq o. Tı holi vaci u xırabi ra men bıkeri tu ri teseduq o. Merdumo ki rayırê xu şaş kerda tı ey biyari rayır ser tu ri teseduq o. Merdumo ki çıman ra hol nivineno tı dest bıdi ey tu ri teseduq o. Tı zey kerra, telı u aste çiyi insani tera zırar vineni inan rayır ra weradi tu ri teseduq o. Tı satılê xu ra aw dekeri satılê bırayê xu tu ri teseduq o.” (Tirmizî, Birr, 36)
“Emelo tor hol, tu kami ra heskerd ey ra qey Ellahi hes bıker u kami ra zi hesnikerd qey Ellahi hes mekeri.” (Ebû Dâvud, Sunet: 2)
“Kam bıomên Pêxemberê ma vera mıheqeq verar şiyên ey. Rocêk Pêxemberê ma mı ri qasıdêk şırawıt… Ez keye dı nibiya. Wext ez omiyo keye va Pêxemberê ma veng dayo tu. Ez leza lez şiyo ey het. Serê yo somya dı runıştebı. Verard şı mı ra. Ino verard şiyayişê ey zaf weşê mı şı.” (Ebû Dâvud, Musned, 5: 163)
İbrahim TAVZİ