Serra 1260 Memlukıji, dewleta Eyyubiyan şani ra u Qudıs kuweno inan dest. Serra 1516 dı zi Usmanıji dewleta Memlukıjan şani ra u Qudıs geni bınê hukımraniya xu. Ina hukımrani bı we
Qudıs, dinanê wehyan dı cayêko bımbarık o. Şarıstanêko mıqedes yena zanayiş u qebulkerdış. Qimet u erciyayê Qudıs ser a Tewrat, İncil u Qur’an dı ayet u xeberi esti.
Pêxemberi ma aleyhi selam, wext şiyo Mirac, Homayi wı şewêk mayetê Cebrail dı nışnayo Burak, ardo Qudıs u wı ıno erdo Bımbarık ra hetê ezmanan ra biyo berz. Qudıs, heta dewrê Hz. Umeri bındestê Xıristiyanan dı bı. Serra 638 ê Miladi dı qumandariya Ebu Ubeyde Lacê Cerrahi Qudıs, hetê Bısılmanan ra ameyo guretış u fetıh biyo. Qudıs, mudeyêko derg zey Emewi, Abbasi, Lacêtoluni, Ihşidi, Fatımi u Selçukiyan destê dewletanê Bısılmanan dı maneno. Serra 1099 dı Xıristiyani Haçıji Qudıs işğal keni u destê Selçukıjan ra veceni. Ino tarix ra 88 serr dıma tarixê 2 Tışrinoverin 1187 şewa Miraci dı Kumandaro Pil u Erciyayi, Sultanê Şerqi Kudıs Selahaddinê Eyyubi, Haçıjan meğlub keno u ıno şaristano mıqedes destê Haçıjanê guniweran ra geno. Kumandar Selahaddin bıxu Kurd o la eskeri eyi xasi Zaza yê. Zazayi u Qudıs, o wext ra yobinan dır beni şınasi. Fethê Qudısi ra dıma Selahhadinê Eyyubi mehfezeyê ınê şarıstonê mıqedesi Qudısi dano Zazayan.
Serra 1260 Memlukıji, dewleta Eyyubiyan şani ra u Qudıs kuweno inan dest. Serra 1516 dı zi Usmanıji dewleta Memlukıjan şani ra u Qudıs geni bınê hukımraniya xu. Ina hukımrani bı weşi, rındi u edelat 4 seserri dewam kena. Wextê Usmaniyan dı Qudıs, her tım statuya Sencaq dı mendo. Rê rê gırediyayê eyaletê Halep u Şam. Hukımraniya Usmaniyan heta serra 1917 işğalê İngilizan dewam kena.
Dewleta Usmaniyan zereyê ıni çarsê serr dı qey caardışê wezifeyanê telim u tedris, eskeriyan, iqtisadiyan u idarekaran zaf dezgehan nona ru. Dewlet ıni wezifedar u eskeran ra wazena wa cırmanê xasan qey Sultani bıdi ari, wa mehfezeyê rayıran bıkeri ki ıni rayıran ra tucari, hecaci, eskeri u zobina raywan şıxulneni. O wext, qey emniyet, pawıtış u mehfezeyê Şarıstanê Qudısi Tabura 1, 2, 3 u 4. estbi, Ini çar taburan bınê emrê Ordiya 5. ê Şam dı hereket kerdên.
Goreyê qeydanê arşiwan u melumatanê fermiyan ıni eskeran ra yo zi Zaza Husên Ağa yo. Husên, Diyarbekır ra yo u serra 1231 ê Hicri/1821 ê Miladi dı dadiya xu ra biyo. Husên Ağa, wext kuweno 22 serranê xu serra 1843 dı ordiya Usmaniyan dı beno esker u serra 1885 dı rutbeya sergerdeyi(yuzbaşi) geno Arşiwa Usmaniyan dı wesiqayêk dı ıni melumati ca geni: Husên Ağa serra 1885 dı tayin beno u şırawiyeno şarıstana Nablusi. Ino şaristan o wext gıredayeyê Sencağê Qudısi bı. Husên Ağa u eskeri ki bınê emrê ey dı bi aşm aşm çendêk meaş guretên ına wesiqa dı qeyd biyo. Ina wesiqa ser, tarixê 6 Heziran 1855 nuşte yo. Rına qeydanê arşiwi ra yeno zanayiş Husên Ağa, heta serra 1862 Nablus dı ıno wezifeyê xu ardo ca. Yüzbaşi Husên Ağa serra 1860 dı şıno hec u beno Heci. Wesiqeyanê tarixiyan ê serranê 1860, 1861 u 1862an dı verê nameyê ey dı wesıfê Heci viyereno. (BOA. ML. MSF.d. 14831, 15277, 15466, 16343, 16389 ve 15510).
Qeydanê Salnameyanê (Serrname) Eskeriyan ê serra 1866an dı ordiyê 5. dı nameyê Husên Ağa dı 9 (new) teni viyereni u rutbeya hemın zi Yuzbaşi yo. Verê inan ya zi derheqê inan dı vateyê Zaza niviyereno. Ino semed ra ıni Husên Ağayan ra kamci ıno Husên Ağa yo tesbitkerdışê ey zor o. Labelê salnameyê serra 1885 dı nameyê yo Husên Ağa esto u ıno Yuzbaşi yo. İhtimal esto ki Husên Ağayo ki ma ey ra behs keni ıno wo. Çunki ê Husên Ağayanê binan rutbeyê Yuzbaşiti serra 1958 ra dıma gureto. Eger ıno melumat raşt o ıno vate beno raşt: Husên Ağayi heta serra 1866 Qudıs dı bı rutbeyê Yuzbaşi wezife kerdo
Serra 1859 dı bınê emrê Husên Ağayi dı 30 (hirıs) esker estbı. Serra 1860 dı ıni eskeri zêdiyeni beni 50 (poncas). Ini poncas eskeran ra hiri eskeri zi zey ey Zaza yi. Nameyê ıni eskeran Lacê Zaza Bektaşi Weli, Lacê Zaza Husêni Hesen u Lacê Zaza Memedi Husên.
Biyê nameyê Zaza verê nameyanê eskeranê binan dı zey ıni wesıfan Diyarbekırıj, Urfayıj, Qızılcayıj, Nablusıj, Qudısıj, Kurd u Erep wesıfi bini estbi. Ini ifadeyanê daşınasnayişan ra welat u kamiya ê eskeran amên zanayiş. Yuzbaşı Zaza Husên Ağa, her aşm 250 qurış meaş u her yo eskeri ey 80 qurış meaş guretên.
Arşiwanê Usmaniyan dı derheqê Zaza Husên Ağa dı biye ıni melumatan zaf u hira melumati çini. Netice dı ma eşkeni ınay vac: Hem wextê Eyubiyan, hem wextê Usmaniyan dı emniyet u pawıtışê Qudısê bımbarıki dı wezifedayiş u wezifeguretışê qumandar u eskeranê Zazayan ramocneno ki Zazayi her paynıka tarixi dı emin, biters u dindar ameyi zanayiş. Rına wesiqeyanê arşiwan ra fam beno ki Zazayan hem mazi dı hem zi eyro kamiya xu u kulturê xu mehfezı kerdo. Heyato cematki, siyasi u iqtisadi ser tesirêko musbet vıraşto.[1]
[1] Nuştışé ıno nuşte dı ıno çıme ra istifade biyo: Köse, Muhammed, “Osmanlı Dönemi Kudüs Muhafızlarından Yüzbaşı Zaza Hüseyin Ağa”, Bingöl Online, 27.05.2020.