حَظْرَتِ مُوسَى وُ حَظْرَتِ خِظِرْ ژِكَشْتِيِێ دَرْكَتِنْ، ڕَبِّێ تَه طَيْرِكِكْ (يَانِي) حَجْحِكْ شَانْدْ، هَاتْ لِسَرْ قِرَاغَا كَشْتِيِێ دَانِي، بِنُڭْلِێ خَوه لِبَحْرِێ دَا، خِظِرْ ژِمُوسَى ڕَه گُۆتْ: عِلْمِێ مِنُ و عِلْمِێ تَه وُ عِلْمِێ تَمَامِێ مَخْلُوقَاتَا لِبَا عِلْمِێ خُدَا آنْجَاغْ بِقَاسِي دِلُۆپَا نُكْلِێ ڤِي طَيْرِكِيَه ڭُو ژِڤِێ بَحْرِێ ڭِێمْ ڭِرْ. دِڕِوَايَتْكِي دِنْ دَه: خِظِرْ ژِمُوسَى ڕَه گُۆتْ: مَا تُو دِزَانِي ڭُو ڤِي طَيْرِكِي چِه دِبِێژَه: مُوسَى گُۆتْ: نَا، خِظِرْ گُۆتْ: دِبِێژَه: نِينَه عِلْمِێ وَەيِي ڭُو هُونْ پِێ دِزَانِنْ بِنِسْبَتْ بَالْ عِلْمِێ خُدَا ڤَه آنْجَاغْ وَكْ تِشْتِێ ڭُو اَزْ ڭِێمْ دِڭِمْ بِنُڭْلِێ خَوه ژِتَمَامِێ ڤِێ بَحْرِێ». «لِسَرْ سَاحِلِێ بَحْرِێ»
﴿بِڕِێ ڤَه چُونْ، حَتَى ڕَاسْتِي زَاڕُوكِكِي هَاتِنْ﴾ «دِبِێژِنْ ڭُو نَاڤِێ وِي حَيْسُورْ بُو»، نَاڤِێ بَاڤِێ وِي مَلَاسْ اُۆ نَاڤِێ دِيَا وِي ژِي ڕَحْمَا بُو، هِينَا اَوْ زَاڕُوكْ نَه گِهِيشْتِبُو حَدِّێ تَكْلِيفِێ، يَانِي هِينَا بَالِغْ نَەبِبُو، ژِوَانْ زَاڕُوكَانْ تَڤَا ژِي خَوشِكْتِرْ بُو[1]، «دَلَالْ بُو، خِظِرْ چَاڤْ لِزَاڕُوكْ كَتْ ڭُو وِي زَاڕُۆكِي بِزَاڕُوكَانْ ڕَه دِلِيسْتْ، خِظِرْ بِێ تَڕَدُّدْ، بِێ ڭُو بِفِڭْرَه، ژِبُۆ وِي بِڭُژَه بَالْ وِي ڤَه عَجَلَه ڭِرْ، ڭَڤِرْ لِسَرِێ وِي خِسْتْ، وِي لِعَرْدِێ دِرِێژْ ڭِرُ و وِي بِكِێرِێ سَرْژِێ ڭِرُ و سَرِێ وِي ژِگَوْدِێ وِي ڤَقَطَانْدْ» اُۆ ﴿وِي ڭُشْتْ﴾، مُوسَى ژِخِظِرْ ڕَه ﴿گُۆتْ: مَا تَه جَانِكْ ڭُشْتْ ڭُو هِينَا پَاكَه ژِگُنَهَانْ، نَه دِهَمْبَرْ جَانْكِي دَه﴾، يَانِي وِي تُو كَسِي نَه ڭُشْتِبُو، «هِينَا گُنَهْ ژِي نَەڭِرِبُو» ﴿بِڕَاسْتِي ژِي تَه تِشْتِكِي نَەپَاكْ ڭِرْ[2]﴾،
پِێغَمْبَرِێ مَه لِڤِێدَرْ گُۆتْ: خُدَا ڕَحْمَا خَوه لِمَه وُ لِمُوسَى بِڭَه، اَگَرْ عَجَلَه نَەڭِرِبُونَا وِێ عَجَائِبَا بِدِيتَا، لِێ ژِبُۆ ڭُو لِسَرْ هَڤْ مُخَالَفَتَا خِظِرْ ڭِرْ خِظِرْ ژِي خَوسْتْ ڭُو زُو ژِێڕَه بَيَانَا ڤَانْ حَالَتَا بِڭَه، اَگَرْ صَبِرْ بِڭِرَا وِێ عَجَائِبَا بِدِيتَا، پِێغَمْبَرِێ مَه دَمَا بَحْثَا پِێغَمْبَرْكِي بِڭِرْنَا بَرِێ ژِخَوه دَسْتْ پِێ دِڭِرْ؛ ڕَحْمَتَا خُدَا لِسَرْ مَه وُ فِلَانْ بِرَايِێ مِنْ بَه، ڕَحْمَتَا خُدَا لِسَرْ مَه بَه.
خِظِرْ ﴿گُۆتْ: مَا مِنْ ژِتَه ڕَه نَەگُۆتِبُو ڭُو تُو نِڭَارِي بِمِنْ ڕَه صَبْرِێ بِكِێشِي[3]﴾. «اَڤْ ژِآ اَوُلْ زُۆرْتِرْ بُو»، مُوسَى پِشْتِي ڤِي قَاسِي شَرْمْ ڭِرُ و» ﴿گُۆتْ: اَگَرْ اَزْ پِرْسِێ بِڭِمْ ژِتِشْتِكِي پِشْتِي ڤِێ جَارِێ اِيدِي هَڤَالْتِيَا مِنْ نَەڭَه، بِڕَاسْتِي ژِي ژِآلِي مِنْ ڤَه عُذْرْ گِهِشْتَه تَه[4]﴾، يَانِي مَا جَارِكْ بِتَنِێ، ژِبُۆ خَاتِرِێ جَارْكِي عُذْرِێ مِنْ قَبُولْ بِڭَه.
﴿بِڕِێ ڤَه چُونْ، حَتَا وَقْتِێ ڭُو هَاتِنْ بَا اَهْلِێ بَاژِێڕْ﴾، دِبِێژِنْ ڭُو اَوْ بَاژِێڕْ اَبْلَه بُو، وَيَا اَنْطَاكْيَه بُو، وَيَا آذَرْبَيْجَانْ بُو، «بَاژِێڕِكْ چِڭُوزْ بُو، لِنَاڤْ جِڤَاتِێ وَانْ گَڕِيَانْ»؛ ﴿ژِاَهْلِێ وِي بَاژِێڕِي خَوسْتِنْ ڭُو خَوارِنْ بِدِنْ وَانْ﴾ وُ وَانْ بِڭِنْ مِێهْڤَانْ، اَهْلِێ بَاژِێڕْ وَانْ نَه حَوَانْدِنُ و ﴿وَانْ نَه ڭِرِنْ مِێهْڤَانْ﴾، «دِوِێ نَاڤِێ ده» ﴿لِوِێ دَڤَرِێ ڕَاسْتِي دِيوَارْكِي هَاتِنْ ڭُو خَوارْ بِبُو، هَوْ مَابُو ڭُو وَرَه خَوارِێ﴾، اَوْ دِيوَارْ فِرَەيِيَا وِي پِێنْجِي ذِرَاعْ دِصَدْ ذِرَاعِي دَه بُو بِذِرَاعِێنْ وَانْ، «خِظِرْ ڕَابُو اُۆ بِدَسْتِێ خَوه وِي مَسِحْ ڭِرْ»، يَانِي دَسْتِێ خَوه دِسَرْ دَه بِرُ و آنِي ﴿وِي دِيوَارِي دِجِهْ دَه ڕَاسْتْ ڭِرْ﴾، «دِيوَارْ ژِي ڕَاسْتْ بُو»، مُوسَى ژِخِضِرْ ڕَه ﴿گُۆتْ﴾: «اَمْ هَاتِنْ كَتِنْ ڤِي بَاژَاڕِي[5]، (ڤِي) قَوْمِێ ڭُو اَمْ هَاتِنْ بَا وَانُ و خَوارِنْ نَەدَانْ مَه وُ مَه نَه ڭِرِنْ مِێهْڤَانْ» ﴿اَگَرْ تَه بِخَوسْتَا تَه دِڭَارِبُو لِسَرْ ڤِێ﴾ يَانِي لِسَرْ ڤِي كَارِێ ڭُو تَه ڭِرْ ﴿حَقْدَسْتَا خَوه بِسْتَنْدَانَا[6]﴾؛ ژِبُۆ ڭُو «مَه خَوارِنْ پِێ بِخَوارَانَا» لَوْرَا مَه نَه حَوَانْدِنُ و دِگَلْ ڭُو اَمْ بِرْچِي بُونْ، خ
ِظِرْ ژِمُوسَى ڕَه ﴿گُۆتْ: هَا اَڤْ﴾ گُۆتِنَا تَه بُو سَبَبِێ ﴿وَقْتِێ ژِهَڤْجُدَابُونَا مَه﴾، يَانِي ژِنِهَا وُ پِێدَه اَمْ بِهَڤْ ڕَه هَڤَالْتِيِێ نَاڭِنْ، «مُوسَى بِجِلِێ خِظِرْ گِرْتُ و گُۆتْ: ژِمِنْ ڕَه (حِكْمَتَا ڤَانْ تِشْتَا) بِێژَه، خِظِرْ ژِي گُۆتْ:
تَه لُۆمَه لِمِنْ ڭِرْ لِسَرْ قُلْڭِرِنَا كَشْتِيِێ وُ ڭُشْتِنَا زَاڕُۆكُ و ڕَاسْتْڭِرِنَا دِيوَارْ، اُۆ تَه خَوه ژِبِيرْ ڭِرْ وَقْتَا تَه آڤِێتِنْ بَحْرِێ وُ تَه وِيِێ قِبْطِي ڭُشْتُ و تَه پَزِێ وَانْ ڭَچِكِێ شُعَيْبْ بِخِێرَا خَوه آڤْ دَا»، ﴿ڤِێگَاڤِێ ژِي اَزِێ ژِتَه ڕَه شِيرُۆڤَه بِڭِمْ عَاقِبَتَا وَانْ تِشْتِێ ڭُو تَه نِڭَارِبُو خَوه لِهَمْبَرْ وَانْ ڕَاگْرَه[7]؛ هَچِيكَا كَشْتِيِێ اَوْ آ چَنْدْ خِزَانَانْ بُو، دِبَحْرِێ دَه دِخَبِتِينْ﴾ بِوِێ خَبَاتِێ ژِخَوه ڕَه كَسْبَا مَالْ دِڭِرِنْ، مِنْ خَوسْتْ اَزْ وِێ عَيْبْدَارْ بِڭِمْ﴾ لَوْرَا ﴿لِپِێشْيَا وَانْ (وَيَا) لِپَاشْيَا وَانْ﴾ دَمَا ڭُو بِزْڤِڕِنْ ﴿حُكُمْدَارِكْ﴾ كَافِرْ ﴿هَبُو﴾، «دِبِێژِنْ ڭُو نَاڤِێ وِي هُدَدِێ ڭُڕِێ بُدَدَه، ﴿تَمَامِێ كَشْتِيِێ﴾ سَاغْلَمْ ﴿ژِوَانْ بِكُۆتَكْ دِسْتَانْدْ[8]﴾، «مِنْ خَوسْتْ دَمَا كَشْتِي دِبَرْ وِي حُكُمْدَارِي دَه دَرْبَاسْ بِبَه وِێ بِبِينَه ڭُو قُلْڭِرِيَه؛ ژِبُۆ عَيْبَا وِێ وِێ بِتَرِكِينَه، دَمَا وَانْ خِزَانَانْ بُبُهْرِنْ وِێ كَشْتِيِێ ژِنُوڤْدَه بِتَخْتِكْ لِهَڤْ ڕَاسْتْ بِڭِنُ و ژِێ مَفَايِێ بِبِينِنْ، اُۆ وِێ كَشْتِيَا وَانْ ژِوَانْ ڕَه بِمِينَه»، ڕِوَايَتْ بُويَه ڭُو خِظِرْ عُذْرِێ خَوه ژِقَوْمِێ كَشْتِيِێ دِخَوازَه، ژِوَانْ ڕَه بَحْثَا وِي حُكُمْدَارِێ زُۆرْبَا دِڭَه، هَايَا اَهْلِێ كَشْتِيِێ ژِي ژِوِي حُكُمْدَارِي تُنَه بُو[9]، «هِنْكَا گُۆتِنَه ڭُو اَهْلِێ كَشْتِيِێ وِێ قُلُكِێ بِتَخْتِكْ وَيَا بِشُوشَەكِي، هِنْكَا ژِي گُۆتِنَه بِزِفْتِێ گِرْتِنْ».
﴿هَرْچِي اَوْ زَاڕُۆكِێ﴾ ڭُو مِنْ وِي ڭُشْتْ؛ ﴿اَوْ دِێ وُ بَاڤِێنْ وِي مِرُۆڤِێنْ بَاوَرْمَنْدْ بُونْ﴾، «اَوْ ژِي كَافِرْ بُو، ژِڕُۆژَا ڭُو خَلْقْ بُو كَافِرْ بُو، دِێ وُ بَاڤِێ وِي لِسَرْ وِي پِڕْ دِلْشَوَاطْ بُونْ، ﴿اَمْ تِڕْسِيَانْ ڭُو﴾ اَوْ زَاڕُوكْ دَمَا بِگْهِێژَه وَانْ وِێ[10] ﴿وَانْ نُۆقِي ڕِێ يَا بِاطِلُ و كُفْرِێ بِڭَه[11]﴾، «حَسْڭِرِنَا وَانِي ژِێڕَه وِێ وَانْ بِبْرَانَا سَرْ تَابِعْبُونَا وِيَا لِسَرْ دِينِێ وِي»، ﴿مَه خَوسْتْ ڭُو رَبِّێ وَانْ ژِوَانْ ڕَه بُگْهَڕِينَه﴾ وِي زَاڕُۆكِي ﴿بِيَكِي ژِوِي بِخِێرْتِرِي صَالِحُ و تَقْوَى، ژِدِێ وُ بَاڤِێ خَوه ڕَه ژِي بِێتِرْ قَنْجِيكَارْ[12]﴾، اُۆ وُسَا ژِي بُو، خُدِێ تَعَالَى ژِدِێڤْلَا وِي ڕَه قِيزِكِكْ مُسُلْمَانْ دَا وَانْ[13]، اَوْ ژِقِيزِكِێ ڕَه بِێهْتِرْ بِڕَحْمْ بُونُ و قِيزِكْ ژِي ژِوِي لَاوِكِي بِێهْتِرْ بِڕَحْمْ بُو ژِدِێ وُ بَاڤِێ خَوه ڕَه»[14]، خُدِێ تَعَالَى پِێغَمْبَرْكِي ژِپِێغَمْبَرَا دَا وِێ قِيزِكِي، يَانِي پِێغَمْبَرْكِي ژِێ وَلِدِي[15]، ﴿هَچِيكَا دِيوَارْ؛ اَوْ اِێ دُو ڭُرُكِێنْ سِێوِي بُونْ لِبَاژِێڕْ، دِبِنِێ وِي دِيوَارِي دَه خِزْنَا وَانْ هَبُو، بَاڤِێ وَانْ ژِي مِرُۆڤَكْ صَالِحْ بُو، ڕَبِّێ تَه خَوسْتْ ڭُو اَوْ هَرْدُو سِێوِي بِگْهِێژِنْ خُۆرْتَانِيَا خَوه﴾ اَوْ بِخَوه وِێ خِزْنِێ ﴿دَرِينِنْ، اَڤْ ڕَحْمَتِكْ بُو ژِڕَبِّێ تَه﴾ ژِبُۆ وَانْ، اَڤْ تِشْتِێ ڭُو مِنْ ڭِرِنْ ﴿مِنْ نَه ژِبَرْ خَوه ڤَه ڭِرْ، هَا اَڤْ بُو عَاقِبَتَا وِي تِشْتِێ ڭُو تَه نِڭَارِبُو لِسَرِێ صَبِرْ بِڭَه[16]﴾. پِێغَمْبَرِێ مَه گُۆت: «خُدَا ڕَحْمَا خَوه لِمُوسَى بِڭَه[17]، مَه حَسْ دِڭِرْ ڭُو صَبِرْ بِڭَه حَتَّا ڭُۆ خُدَا قِصَّتَا خَبَرَا وَانْ ژِمَه ڕَه بِڭِرْنَا زِێدَەتِرِي ژِتِشْتِێ ڭُو قِصَّتَا وَانْ ڭِرْ»[18].
اَمْ خَبَرْدَانَا خَوه بِگُۆتِنَا فَخْرِێ ڕَازِي ژِتَفْسِيرَا وِيَا كَبِيرْ بِدَاوِي بِڭِنْ، خُلَاصَا كَلَامِێ وِي اَڤَه:
خُدِێ تَعَالَى چِمَا قِصَّتَا مُوسَى و خِظِرْ ژِمَه ڕَه ڭِرْ؟ فَايْدَا وِێ اَڤَه ڭُو كَافِرَانْ بِپِڕْبُونَا مَالُ و هَڤَالِێنْ خَوه خَوه لِسَرْ مُسُلْمَانِێنْ فَقِيرْ قُڕَه دِڭِرِنْ، خُدَا ژِي بَحْثَا مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَامْ ڭِرْ ڭُو مُوسَى دِگَلْ پِڕْبُونَا عِلْمُ و عَمَلُ و بِلِنْدْبُونَا مَقَامِێ خَوه دِچَه بَا خِظِرْ عَلَيْهِ السَّلَامُ و خَوه ژِێڕَه ڭِێمْ دِڭَه، اَڤْ ژِي دَلَالَتْ دِڭَه ڭُو تَوَاضُعْ چِێتِرََه ژِتَكَبُّرِێ.
هَمْ يَهُودِيَا ژِكَافِرِێنْ مَكِّێ ڕَه گُۆتِنْ: اَگَرْ مُحَمَّدْ خَبَرِێ ژِڤِێ قِصَّتِێ ژِوَه ڕَه ڭِرْ اَوْ نَبِيَه، اَگَرْ نَەڭِرْ اَوْ نَه نَبِيَه. اَڤْ ژِي نَه تِشْتِكِي يَه ڭُو پِێغَمْبَرِێ مَه پِێ نِزَانِبَه وُ ژِمَقَامِێ وِي ڕَه ڭِێمَاسِي چِێ بِڭَه؛ لَوْرَا پِێغَمْبَرْتِي نَاكَه لَازِمِێ خَوه ڭُو بِتَمَامِێ قِصَّتَا وُ وَاقِعَيَا بِزَانِبَه، چَوَا ڭُو مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَامْ نَبِيِێ صَادِقْ بُو، ژِبَا خُدَا هَاتِبُو شَانْدِنْ اَمْرِێ خُدَا وِي ژِچُونَا بَا خِظِرْ پَاشْ دَه نَەهِشْتْ؛ ژِبُۆ ڭُو ژِوِي عِلْمْ بِگْرَه...[19]
سِلَاڤِێ خُدَا لِسَرْ مُوسَى وُ خِظِرْ بِنْ.
[1] تفسير الجلالين، ج: 2، ص: 338
[2] سورة الكهف: 74
[3] سورة الكهف: 75
[4] سورة الكهف: 76
[5] صحيح البخاري، رقم الحديث: 4727.
[6] سورة الكهف: 77
[7] سورة الكهف: 78
[8] سورة الكهف: 79
[9] حاشية تفسير الجلالين نقلا من روح البيان، ج: 2، ص: 341
[10] صحيح مسلم، رقم الحديث: 6165.
[11] سورة الكهف: 80
[12] سورة الكهف: 81
[13] تفسيرا جلالين، ج: 2، ص: 341
[14] صحيح البخاري، رقم الحديث: 4726.
[15] فتح الباري شرح صحيح البخاري.
[16] سورة الكهف: 82
[17] صحيح مسلم، رقم الحديث: 6163.
[18] صحيح البخاري، رقم الحديث: 4725.
[19] «التفسير الكبي» للإمام فخر الرازي، ج: 21، ص: 143.