Nivîskar: Evdisselam Şanli
Li axên kevnar û pîroz ên Asyaya Navîn, bajarekî wusa bilind dibe ku çîroka sedsalan di nava birc û dîwarên xwe de dihewîne. Di navenda vî bajarî de, avahiyeke muazzam derdikeve pêş ku rengê wê mîna kûrahiya asîman şîn e. Ev der, cihê îbadetê yê biheybet û îhtîşam e; kevir û çîniyên wê yên şîn, di bin ronahiya rojê de mîna fîruzeyan dibiriqin.
Ev şahberhem, Mizgefta Şîn a li bajarê Mezara Şerîf e. Mizgefta Şîn ku wekî "Mizgefta Mezara Şerîf" jî tê naskirin, li bakurê Efxanistanê yek ji mûhîmtirîn avahiyên dînî û tarîxî ye. Bi sedsalan e, ev der wekî wargeheke muqeddes tê qebûlkirin û ji her çar aliyên cîhanê tê ziyaretkirin.
Gelek Misilman bawer dikin ku gora Xelîfeyê çaremîn, şêrê Xwedê Hz. Elî bîn Ebî Talib (r.a), li vir e. Ji ber vê baweriyê, navê bajêr bûye "Mezara Şerîf".
Mezar: Tê maneya qebr û mezel. Şerîf: Tê maneya bi şeref û pîroz. Yanî, ev bajar bi navê xwe dibêje ku ew mazuvantiya "Mezelê Pîroz" dike.
Ev mizgeft ne tenê cihekî nimêjê ye; ew di heman demê de merkezeke mezin a zîyaretê, îlm û hînbûnê ye. Avahî li merkeza meydaneke pir fireh hatiye hûnandin û bi hewş, baxçeyên dilsaf û cihên bêhnvedanê yên zîyaretvanan hatiye dorpêçkirin.
Di seranserê tarîxê de, ev bajar li ser rêyên mûhîm ên tîcaretê cih girtiye. Mizgeft, di navbera Asyaya Navîn, Îran û nîvgirava Hindistanê de mîna nuxteyeke rawestanê ya karwanên Rêya Hevrîşimê bûye. Bi vî awayî, Mezara Şerîf veguheriye bajarekî mûhîm ê çandî, dînî û tîcarî ku ruhê Rojhilatê tê de her dem zindî ye.
Dîroka Avakirinê: Ji Goreke Biçûk Ber bi Şaheserekê ve
Herêma ku îro Mizgefta Şîn lê bilind dibe, xwedî dîrokeke pir kûr û dirêj e. Di rûpelên pêşîn ên tarîxê de tê gotin ku di destpêkê de li vir qebr û goreke biçûk û sade hebûye. Lêbelê, bi derbasbûna demê re, ev herêm di dilê gel de cih girt û veguherî wargeheke pîroz a zîyaretê.
Mizgefta ku em îro bi heybeta wê dizanin, bi giranî di sedsala 15an de hatiye hûnandin. Ev serdem, çax û dewra Tîmûriyan bû ku huner û mîmarî gihîştibû lûtkeya xwe. Siltan Huseyn Bayqara: Di bin hukmê vî hukumdarê navdar ê Tîmûriyan de, mizgeft ji nû ve û bi şêweyekî şahane hat avakirin. Wî xwest ku ev der ne tenê qebrek, lê bibe durreke mîmarî ya ku qudreta dewletê û rûmeta dîn nîşan dide.
Mîrasa Sedsalan: Di sedsalên pişt re de, hukumdar û begên cuda yên herêmê destê xwe dane ser vê avahiyê; ew tamîr kirine û beşên nû lê zêde kirine. Ji ber vê yekê, Mizgefta Şîn mîna pirtûkeke dîrokê ye; di her goşeyekê, di her kevirî û di her xemlandineke wê de, şop û şûna sultanên cuda û ruhê çaxên borî hene. Ew avahiyeke wusa dewlemend e ku mîmariya serdemên cuda di nava xwe de bi wefayekê hildigire.
Çima Jê Re "Mizgefta Şîn" Tê Gotin?
Sedema herî mezin a vî navî, di hunerê ku li ser rûyê dîwarên wê hatiye nexşandin de veşartî ye. Beşeke pir mezin ji derveyê mizgeftê, bi tehtên (çîniyên) şîn û fîruzeyî (firûze) hatiye nixumandin û bi hostatî hatiye xemlandin. Ev tehtên fîruzeyî, dema ku tîrêj û ronahiya tavê li wan dikeve, tesîreke geş û ruhanî derdixînin meydanê. Ronahiya ku ji rûyê mizgeftê vedigere, mîna deryayeke şîn di nava bajêr de diherike.
Dema mirov ji dûr ve lê dinêre, avahî mîna qesreke şîn a ji asîmanan daketiye xuya dike. Ji ber ku rengê wê yê serdest bi her awayî şîn e, di nava gel û gerokan de bi navê "Mizgefta Şîn" (Blue Mosque) hatiye naskirin. Di mîmariya kûr a Asyaya Navîn de, hilbijartina rengê şîn ne tesaduf e. Rengê şîn, temsîla asîman û bêdawîbûnê (ebediyetê) dike. Hostayên ku ev mizgeft çêkirine, xwestine ku bi vî rengî peywendiya erd û ezman, yanî ya mirov û Xwedê, her dem zindî nîşan bidin.
Xusûsiyetên Mîmarî: Heybeta Asîmanê ya li Ser Erdê
Mizgefta Şîn, wekî yek ji baştirîn nimûne û sembolên mîmariya Îslamî ya Asyaya Navîn tê qebûlkirin. Plana wê ya endezyarî li dora hewşeke muazzam hatiye hûnandin ku her hûrgulî tê de wateyekê hildigire.
1. Hewşa Navendî ya Mezin: Li merkeza mizgeftê hewşeke pir fireh heye. Ev hewş ne tenê ji bo bedewiyê, lê ji bo kombûna bi hezaran mêvanan û ji bo nimêjên cemaetê (bi taybetî nimêjên Înê) hatiye çêkirin. Hewş bi eywanên kemerî û dîwarên ku bi hunerê hatine xemlandin, hatiye dorpêçkirin.
2. Qubeyên Bilind û Ezmanî: Qubeyên mizgeftê nîşaneya qudretê ne. Qubeya sereke bi qasî 25 metreyan bilind e û çapa wê dora 18-20 metreyan e. Mizgeft fireh û hênik e û bilindahiya qubeyê, hundirê mizgeftê fireh û hewadar dike, ku ev yek îbadeta cemaetê hêsan û rihet dike. Rûyê qubeyê bi temamî bi fayansên şîn û fîruzeyî hatine nixumandin, ku mîna perçeyekî ji ezman li ser erdê xuya dike.
3. Minareyên Çar Quncikî: Minareyên mizgeftê li çar quncikên avahiyê bilind dibin. Ev minare ne tenê ji bo estetîkê ne; ew banga pîroz (azan) dighênin her goşeyê bajêr. Şêweyê wan ê zirav û çar quncikî, xusûsiyeta tîpîk a mîmariya serdema Tîmûrî ye. Rûyê minareyan bi tehtên şîn hatine xemlandin, ku ev yek îhtîşama qubeyê hîn bêtir derdixîne pêş.
4. Plana Çar Eywanan: Li Mizgefta Şîn, sîstema "Çar Eywanan" heye ku di mîmariya kûr a Îran û Asyaya Navîn de pir navdar e. Li her çar aliyên hewşê, eywanên mezin ên kemerî hene. Ziyaretvan ji van eywanên ku bi hunerê meriv heyirî dihêlin, derbasî cihên nimêjê dibin.
5. Deriyên Heybetî û Hunerê Mozaîkê: Deriyên ketinê yên sereke pir mezin û bi heybet in. Derdora deriyan bi Motîfên Geometrîk, Xemlên Gulî û Xetnîvîsan hatiye neqşandin ku; Motîfên Geometrîk: Nîşaneya sîstema gerdûnê; Xemlên Gulî: Nîşaneya baxçeyên bihuştê û Xetnîvîsî jî ayetên bi xeteke zerîf hatine nexşandin, nîşan didin. Beşeke mezin a dîwarên mizgeftê bi mozaîkên bi rengên şîn, fîruzeyî û spî hatine nixumandin. Van mozaîkan û nexşên ku mîna xalîçeyekê li ser dîwar hatine hûnandin, sedema sereke ne ku ev der wekî "Mizgefta Şîn" tê binavkirin.
Hundirê Mizgeftê: Gulistana Manewî û Hunerê Bêdawî
Hundirê Mizgefta Şîn, bi qasî rûyê wê yê derve dewlemend û bi heybet hatiye xemlandin. Ji ber ku di hunera Îslamî de fîgurên zindiyan nayên bikaranîn, hostayên Tîmûrî û Selçûqî hunerê xwe di nava neqş û sîmetriyan de veşartine. Di hundirê vê asitaneya pîroz de sê cureyên sereke yên motîfan bala mirov dikşînin:
1. Motîfên Geometrîk: Sembola Ebediyetê: Li ser dîwar û qubeyên Mizgefta Şîn, neqşên geometrîk ên pir tevlihev û bêsînor têne dîtin. Ev şêweyên ku mîna xelekan di nava hev de derbas dibin: Sîmetriya di van nexşan de, nîzama kamil a ku Xwedê di gerdûnê de xuliqandiye sembolîze dike. Geometriya li vir, temsîla ebediyetê û jiyana piştî mirinê ye.
2. Motîfên Nebatan: Baxçeyên Cennetê: Di hundirê mizgeftê de neqş û resmên kulîlk û nebatan mîna gulistanekê li ser dîwaran şîn bûne. Motîfên lale, kulîlkên gilover û pelên zerîf bi piranî hatine bikaranîn. Ev motîfên hanê, ji bo bîranîna cennetê û dewamkirina heyat û jiyana herdemî hatine nexşandin. Her kîjan kulîlk, nîşaneya bedewiya xuliqandinê ye.
3. Sen’etê Xetnîvîsiyê (Xetatî): Peyva Pîroz: Li gelek beşên Mizgefta Şîn, hunera xetatîyê ya herî bilind hatiye nîşandan. Ayetên pîroz ên Quranê, dua û gotinên dînî yên mûhîm bi xetekî pir zerîf û bi hostatî li ser dîwar, kember û hundirê qubeyan hatine nivîsandin. Ev nivîsên pîroz, ruhanîyeta hundirê mizgeftê qat bi qat zêde dikin û mîna taceke zêrîn li ser serê mîmariya mizgeftê ne.
2. Du Şêweyên Pîroz: Xettê Kûfî û Sulus
Di xetnîvîsiya Mizgefta Şîn de, du terzên nivîsandinê yên herî birûmet hatine bikaranîn ku her yek ji wan hostatiya xetatan nîşan dide:
Xettê Kûfî: Ev xetta ku bi şêweyê xwe yê geometrîk û goşeyî tê naskirin, li ser kember û bingeha qubeyan hatiye nexşandin. Ew nîşaneya koka dîn û rûmeta sedsalên ewil e.
Xettê Sulus: Ev xetta ku bi herikbarî û zerîfeya xwe navdar e, bi piranî li ser dîwar û deriyên sereke cih digire. Bi şêwazekî hunerî, ayetên Quranê mîna avê li ser dîwaran diherikin.
Di van nivîsên pîroz de, bi piranî Ayetên Quranê, Navên Xwedayê Teala (Esmaul Husna), navên Pêxemberan û duayên ku ji bo aştiyê têne xwendin hatine neqşandin. Ev xetnîvîsî, Mizgefta Şîn tenê nake avahiyek; wê dike pirtûkekî pîroz ku li ser mermer û kerpîçan hatiye nivîsandin.
Kompleksa Mezara Şerîf: Bajarekî di Nav Bajêr de
Mizgefta Şîn ne tenê avahiyeke îbadetê ye; ew kompleksek (kulliye) mezin û zindî ye ku sedsalan mazuvantiya îlm, dîn û ruhanîyetê kiriye. Ev kompleksa pîroz ji van beşên heyatî pêk tê:
1. Beşa Tirbeyê: Qelba Pîroz
Ev beşa herî muqeddes a kompleksê ye. Li gorî baweriya gelê herêmê û gelek Misilmanan, qebrê şerîfê Hz. Elî ibn Ebî Talib (r.a) li vir e. Ziyaretvanên ku ji her çar aliyên dinyayê tên, bi edeb û bi eşqeke mezin berê xwe didin vê tirbeyê da ku dua û îbadetên xwe bikin. Ew der, navenda ruhanî ya hemû Efxanistanê ye.
2. Eywana Nimêjê ya Mezin
Ev eywan, cihê kombûna dilan e. Avahiyeke fireh û bi îhtîşam e ku gelek kes dikarin bi hevdû re nimêja bi cemaet lê bikin. Qubbeyên bilind û stûnên asê, hem ji hêla estetîkî ve xweşikahiyekê didinê, hem jî bi awayekî fonksiyonel eywanê hênik û hûdûr dikin.
3. Hewşa Mezin û Rewaqên Dorê
Li merkeza mizgeftê hewşeke pir mezin heye ku bi rewaqên (kemerên sergirtî) hatiye dorpêçkirin. Ev hewş mîna meydaneke pîroz e; hem ji bo nimêjên mezin ên Înê û Cejnan tê bikaranîn, hem jî dibe cihê civînên civakî û rûniştinên dînî. Bi hezaran kes dikarin di heman demê de li vir destên xwe ber bi asîman ve hildin.
4. Kaniya Zanistê: Odeyên Medreseyê
Yek ji beşên herî mûhîm ên kompleksê, odeyên medreseyê ne. Di van odeyan de bi sedsalan xwendekaran dersên Quranê, Hedîs, Fiqih û zimanê Erebî dîtine. Mezara Şerîf bi saya van medreseyan bûye merkezeke navdar a îlmên Îslamî û ronahî daye hemû Asyaya Navîn.
5. Baxçeyên bi Hizûr
Derûdora mizgeftê bi baxçeyên kesk û darên temen-dirêj hatiye dorpêçkirin. Ev baxçe ne tenê xweşikahiya camiyê qat bi qat zêde dikin, di heman demê de hawîrdorek aram, bêdeng û bi sekan didin zîyaretvanan. Li vir, mirov di nava şîniya tehtan û keskahiya daran de hizûra manewî dibîne.
Armancên Bikaranînê: Kaniya Îlm û Ruhanîyetê
Mizgefta Şîn di seranserê tarîxê de ne tenê wekî avahiyek, wekî saziyeke zindî ya ku ruhê civakê diparêze hatiye bikaranîn. Ev asitane ji bo van armancên pîroz bûye qereqola dilan:
Navenda Îbadet û Merasîman: Ji nimêjên rojane heta nimêjên Înê yên bi heybet, ji merasîmên dînî heta duayên taybet, mizgeft her dem malavantiya bawermendan kiriye. Bi xusûs di cejnên dînî û rojên mûhîm de, hewşa mizgeftê mîna deryayeke însanan qerebalix dibe.
Zîyaretxaneya Gerdûnî: Ji ber hebûna qebrê pîroz, ev der bûye rawestgeha herî mûhîm a zîyaretvanên ku ji her çar aliyên dinyayê tên da ku hizûra manewî bibînin.