Nivîskar: Selahaddîn GULER
Selamun Aleykum meraqdarên erdnigarî û astronomîyê!
Emê di vê nivîsa xwe de ji we re çîroka alimekî ku di gelek waran de xwe pêşde birîye bibêjin. Alimê ku em ê qala wî bikin di sedsala 11emîn de jiyaye û sirrê herî mezin yê rûyêzemîn yanî rehendê xwe yê rastîn pîvaye. Alimê ku em ê behsa wî bikin: Ebu’r-Reyhan El-Bîrûnî ye.
Bîrûnî li Îranê li bajarokê Bîrûn hatiye dinyayê; lê belê li navendên ilmê yên herî mezin ên dinyayê xebitîye. Di dewra wî de di astronomî û erdnigarîyê de gelek fikr û raman hebûn. Rehenda rastîn ya dinyayê yanî firehî û mezinahîya dinyayê, şeklê wê, mesafeyên di navbeyna gerstêrkan de nedihat zanîn. Di wan deman de bipiranî bi sîstema Ptolemaios re girêdayî dihat mayîn. Lê belê Bîrûnî li cîhê ku ev sîstem kêm dima bi ceribandinan û awayê matematîkî li rêyên nû digerîya.
Serkeftina herî mezin a Bîrûnî pîvana derdora rûyêzemîn bû. Ji bona vê pêk bîne GPS û tiştên îroj tunebûn. Wî bi awayekî hêsan bi Trîgonometrîyê ev pîvan kir. Ji serê çiyayekî, goşeya di navbera xêzeke horizontî ya li binê qulikê û asoyê erdê de pîva. Paşê bi quncikê û bilindahîya çiya nîvçapê dinyayê hesap kir. Hesabê wî pir nêzî hesabê îroj bû. Ev yek di dîroka însanan de keşfeke erdnigarî ji yê herî muhîm bû û berî seyaheta Colombus bi 500 salî ev yek hatibû keşifkirin.
El-Bîrûnî hew pisporekî erdnigarîyê nîn bû; bi heman awayî ew zimannas, dîroknas, mîneralog û astronom bû. Bi zimanên Farisî, Erebî, Sanskrîtî, Tirkî û Yunanî dizanîbû. Bi seyahatên xwe yên li Hîndistanê kir di warê çand, dîn û zanistên Hîndistanê de lêkolînên kûr kir û ev lêkolînên xwe di kitêba “Tehqîq Mal lî’l-Hînd” de yanî di kitêba di heqê Hindîyan de lêkolîn nivîsî. Ev kitêb di wê demê de ji bona Ewropayî, Hîndistanê nas bikin berhemeke gelek muhîm bû. Digel vê bi pîvana giranîya mîneralan bingeha zanista mîneralojîyê yê îroyîn avêt. Bi rexnekirina modela astronomîk ya Ptolemaîos rêya Kopernîkê vekir.
Çîroka Bîrûnî van dersan dide me: Zanist sînoran nas nake. El-Bîrûnî ji çandên cuda ilim berhev kir û bi nêrînên xwe rastîya van tiştan eşkere kir û xezîneyeke ilmî ya cîhanî ava kir.
Ew, van tiştan dixe bîra me: Çahvên însanekî zanyar û alim hew ne li asîmanan e, bi heman awayî lazim e li rûyê erdê û di zanyarîyên civakên cuda yên însanîyetiyê be jî. Mîrasa wî ji me re nîşan dide ku divê nêrîneke cîhanî û hurmetdayîna ji cudahîyan re hebe.
Ji bîr nekin, keşfa herî mezin bi naskirina dinyayê ku mala me ye û fehmkirina însanên li ser wê dijîn destpê dike.
Belê xwendekarên hêja di vê beşa xwe de me behsa Bîrûnî kir. Bîrûnî bi keşfên xwe yên di warê erdnigarî û astronomîyê de tê naskirin. Hetanî beşeke din bimînin di nava xêr û xweşîyê de.