سَيْلُ الْعَرِم

بسم الله الرحمن الرحيم، الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على سيدنا محمد وعلى آله وصحبه اجمعين.

خُدِێ تَعَالَى دِقُرْآنِێ دَه بِنَاڤِێ سَبَأْ سُورَەكِي نَازِلْ ڭِريَه، دِوِي سُورِي دَه بَحْثَا قَوْمِێ سَبَأْ دِڭَه.  

اِبْنُ كَثِيرْ دِبِێژَه: سَبَأْ مُلُوكِێ يَمَنِێ نَه وُ اَهْلِێ وِێ نَه، تَبَابِعَه – مُفْرَدِێ وِێ تُبَّعْ – ڭُو هَنَه اَوْ ژِي ژِوَانِنْ، بَلْقِيسَا هَڤَالَا حَظْرَتِ سُلَيْمَانْ ژِي ژِوَانَه، اَڤْ قَوْمِێ سَبَأْ دِوَلَاتِێ خَوه دَه دِنَاڤْ نِعْمَتَا دَه بُونْ؛ بَارَانْ، ڕِزْقِێ فِرَه، چَانْدِنِي، فِێكِي. خُودِێ تَعَالَى سِێزْدَه كَسْ پِێغَمْبَرْ ژِوَانْ ڕَه شَانْدْ، اَمْرِێ وَانْ ڭِرْ ڭُو ژِڕِزْقِێ وِي بِخُونْ، بِيَكِيتِيَا وِي وُ عِبَادَتِێ وِي شُكْرِێ وِي بِڭِنْ، قَوْمِێ سَبَأْ ژِي بِڤِي هَاوِي مَانْ حَتَا ڭُو خَودَا خَوسْتْ، پَاشِێ خَوه گُهَڕَانْدِنْ ژِوِي تِشْتِێ ڭُو پِێ هَاتِبُونْ اَمِرْڭِرِنْ، ژِڕُۆژِێ ڕَه سَجْدَه ڭِرِنْ، خُڕُفِينْ، ژِڕِێ دَرْكَتِنْ، دِزَمَانِێ بَلْقِيسُ و بَرْيَا وِێ دَه بُونْ، ڤِي حَالِي لِوَانْ دَوَامْ ڭِرْ حَتَا ڭُو هَاتِنْ جَزَاڭِرِنْ بِشَانْدِنَا لَهِيِێ، ژِهَڤْكَتِنُ و ژِهَڤْدُو بَلَاوَلَا بُونْ دِوَلَاتَا دَه. [تفسير ابن كثير، البداية والنهاية]

دِحَدِيثَا اِمَامْ اَحْمَدْ دَه هَاتِيَه: ژِپِێغَمْبَرْ ﷺ پِرْسِينَه سَبَأْ چِه تِشْتَه، زِلَامَه، وَيَا پِيرَكَه، وَيَا عَرْدَه؟ جَوَابْ دَايَه گُۆتِيَه: «بَلْكِي اَوْ زِلَامَه، دَهْ كَسَا وَلِدَانْدِيَه»، يَانِي دَهْ زِلَامِێ ڭُو قَبِيلَه تِێنَه نِسْبَتْدَان بَالْ وَانْ ڤَه ژِنَسْلَا وِي نَه، شَشْ ژِوَانْ لِيَمَنِێ چَارْ ژِوَانْ ژِي لِشَامِێ مَانْ. [تفسيرا طبري و ابن كثير]

هِنَكْ ژِعَالِمَانْ گُۆتِنَه: سَبَأْ بِخَوه مُسُلْمَانْ بُو، شِعْرَا وِي هَبُو ڭُو مِزْگِينِيَا هَاتِنَا پِێغَمْبَرِێ مَه دَايَه. [البداية والنهاية]  

نِعْمَتِێ ڭُو خَودَا لِوَانْ ڭِرِبُو اَڤْ بُونْ: دِنَاڤْ دُو چِيَايَا دَه آڤْ دِهَڕِكِي بَاژَاڕِێ وَانْ، لَهِيَا بَارَانُ و نَوَالَا ژِي لِبَاوَانْ كُۆمْ دِبُو، مِلُوكِێ وَانِي ڭَڤْنْ دِنَاڤْ هَرْدُو چِيَايَا دَه سَدْكِي مَزِنِي زَخْمْ لِێ ڭِرِبُونْ، حَتَا آڤْ بِلِنْدْ دِبُو دِبُو وَكَه بَاڕَاژِێ. فَخْرِێ ڕَازِي دِبِێژَه: بَلْقِيسَا هَڤَالَا حَظْرَتِ سُلَيْمَانْ دِنَاڤْبِێنَا چِيَايَا دَه سَدْ لِێ ڭِرِبُو وُ نَاڤَا وَانْ گِرْتِبُو، آڤْ ژِي بِلِنْدْ بُو، بُو وَكَه بَحْرِێ. [تفسيرا فخرێ ڕازي] وَانْ ژِي دَارَا چَانْدِنْ، ژِفِێڭِيَا اِسْتِفَادَه دِڭِرِنْ، حَتَا تُو بِێژِي ژِپِڕَايِي وُ خَوشِيِێ هَرْ تِشْتْ لِبَا وَانْ هَبُو. عَالِمِێنْ مَه دِبِێژِنْ: پِيرَكِێنْ وَانْ دِبِرِێ دَه دِچُونْ سَلِكَا وَانْ لِسَرْ سَرِێ وَانْ بُو دِبِنْ دَارَا دَه دِمَشِيَانْ ژِوَانْ دَارَا فِێكِي بِخَوه دِكَتِنْ سَلِكَا وَانْ بِێ كُو خَوه دِرِێژِي وَانْ بِڭِنُ و وَانْ بِقُرْفِينِنْ؛ ژِبُۆ ڭُو فِێكِي هَوْقَاسْ پِڕْ بُونُ و گِهِيشْتِيبُونْ.

اَڤْ سَدْ لِمَأْرَبِێ بُو، مَأْرَبْ ژِي سِێ مَڕْحَلَا نِێزِي صَنْعَايِێ يَه، صَنْعَاءْ پَايْتَخْتِێ يَمَنِێ يَه. مَرْحَلَه لِگُۆرْ مَالِكِي وُ حَنَفِيَا 44.520، لِگُۆرْ حَنْبَلِي وُ شَافِعِيَا ژِي 89.04 كِيلُۆمَتْرَه يَه.

هِنِكْ عَالِمِێنْ دِنْ دِبِێژِنْ: لِبَاژَاڕِێ وَان نَه مِێشْ هَبُونْ نَه كَلْمِێشْ، نَه ژِي ڭِێچْ نَه ژِي ڭُرْمُ و كِێزْ؛ ژِبُۆ ڭُو هَوَا وِێ پِڕْ خَوشْ بُو، تَنْدُورِسْتِيَا وَانْ دِجِيهْ دَه بُو، خَودَا ژِي قِيمَتْ دَابُو وَانْ؛ ژِبُۆ ڭُو تَوْحِيدَا وِي دِڭِرِنُ و عِبَادَتِێ وِي دِڭِرِنْ، چَوَا ڭُو خَودَا گُۆتِيَه: ﴿لَقَدْ كَانَ لِسَبَإٍ فِي مَسْكَنِهِمْ آيَةٌ﴾ دِوَارِێ سَبَأْ دَه ژِبُۆ وَانْ اِشَارَةْ هَبُو دَلَالَتِي سَرْ مَزْنَايِيَا مَه دِڭِرْ ﴿جَنَّتَانِ عَنْ يَمِينٍ وَشِمَالٍ﴾ اَوْ اِشَارَتْ دُو بَغْچَه بُونْ لِهِێلَا ڕَاسْتِێ بَاژَاڕِێ وَانُ و هِێلَا چَپِێ وِي بَاژَاڕِي، خَودِێ تَعَالَى لِسَرْ زِمَانِێ ڕَسُولَا ژِوَانْ ڕَه فَرْمَانْ دِڭَه: ﴿كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُوا لَهُ﴾ بِخُونْ ژِڕِزْقِێ ڕَبِّێ خَوه وُ شُكْرِێ وِي اَدَا بِڭِنْ ﴿بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ﴾ بَاژَاڕِێ ڭُو هُونْ تِێدَه سِتِرِينَه بَاژَاڕِكْ خَوشَه، بَاژَاڕِكْ پَاكُ و پَاقِژِي ژِاَزْيَتْدَارَا؛ نَه مَارْ تِێ دَه هَنَه نَه دُوپِشْكْ، نَه نَخَوشِي نَه وَبَاءْ نَه حُمَّى [تفسيرا فخرێ ڕازي] ﴿وَرَبٌّ غَفُورٌ﴾ ڕَبِّێ وَه ژِي ڕَبَّكِي غَفُورَه؛ گُنَهَا دِغَفِرِينَه.

خَودَا نِعْمَتِێ ڭُو لِوَانْ ڭِرِبُو تَمَامْڭِرِنَا وَانْ دِبِێژَه: ﴿وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا﴾ مَه دِنَاڤْبِێنَا بَاژَاڕِێ سَبَأُ و بَاژَاڕِێ ڭُو مَه بَرَكَتْ خِسْتِبُويِێ ڭُو بَاژَاڕِێ شَامِێ يَه وَيَا بَاژَاڕِێ قُدْسِێ يَه ﴿قُرًى ظَاهِرَةً﴾ بَاژَاڕُ و گُنْدِێ خُويَا نِێزِي هَڤْ مَه اِيجَادْ ڭِرِبُو، هِنْگِي ڭُو نِێزِي هَڤْ بُونْ ژِڕِێوِي يَا ڤَه خُويَا دِڭِرِنْ، ڕِێوِيَا دِگُنْدْكِي دَه قَيْلُولَه دِڭِرِنْ يَانِي نِيڤْرُۆ اِسْتِرَاحَتْ دِڭِرِنْ دِگُنْدِێ دِي دَه شَڤَا وِێ ڕُۆژِێ دَرْبَاسْ دِڭِرِنْ ﴿وَقَدَّرْنَا فِيهَا السَّيْرَ﴾ مَه تَقْدِيرَا ڕِێڤَەچُونِێ ڭِرِبُو دِنَاڤْبِێنَا بَاژاڕِێ وَانُ و بَاژَاڕِێ شَامِێ دَه، ژِمَنْزِلْكِي حَتَا مَنْزِلْكِي ژِگُنْدْكِي حَتَا گُنْدْكِي، يَانِي دِنيڤْ ڕُۆژِي دَه وَيَا مِقْدَارْكِي وَكْ وِي دَه خَوه دِگْهَانْدِنْ مَنْزِلْكِي هَوْقَاسْ نِێزِي هَڤْبُونْ ﴿سِيرُوا فِيهَا لَيَالِيَ وَأَيَّامًا آمِنِينَ﴾ يَانِي مَه ژِوَانْ ڕَه گُۆتْ: دِنَاڤْبِێنَا ڤَانْ بَاژَاڕُ و گُنْدَا دَه هَڕِنْ وَرِنْ، بِێ تِڕْسُ و بِاَمْنِيَتْ، هَمْ بِڕُۆژْ هَمْ بِشَڤْ، تِڕْسَا ڕِێبِڕَا وُ قُطْبُونَا ژِخِذْمَتْكَارَا نَه مُمْكِنَه لِجِيهِێ وُسَا گُنْدُ و بَاژَاڕِێ دِبَرْهَڤْ دَه [تفسيرا فخرێ ڕازي] ﴿فَأَعْرَضُوا﴾ خَوه ژِتَوْحِيدَا خَودَا يَانِي قَبُولْڭِرِنَا وِي بِيَڭِيتِي گُهَڕَانْدِنْ، بَرِێ يَڭِيتِيَا خَودَا قَبُولْڭِرِبُونْ ﴿فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ﴾ مَه بِسَرْوَانْ دَه آڤَا لَهِيِێ شَانْدْ، بِسَرْوَانْ دَه ڕِژِيَا، حِكَايَتَا جَزَاڭِرِنَا وَانْ وُسَا يَه: دَمَا خَودَا خَوسْتْ ڭُو وَانْ جَزَا بِڭَه بِسَبَبْ كُفْرَانِيَا نِعْمَتِێ وِي خَودَا جُرْدُۆنْڭِي شَانْدْ سَرْ سَدِّێ وَانْ، ڤِي جُرْدُۆنِي سَدِّێ وَانْ قُلْ دِڭِرْ، ڤَانَا ڕَابُونْ پِسِيكَا بِسَرْ وِي دَه شَانْدِنْ، هِنَكْ زَمَانْ دَرْبَاسْ بُو، چِه وَقْتَا زَمَانِێ ڭُو دِخَوسْتِنْ هَاتْ جُرْدُۆنْ غَالِبِي سَرْ وَانْ پِسِيكَا هَاتُ و خَوه آڤِێتْ بِنْ سَدُّ و سَدْ قُلْ ڭِرْ، سَدْ بِسَرْ وَانْ دَه خِرَا بُو، ڕُۆژِێ لَهِيِێ هَاتِنْ، آڤْ لِسَدْ خِسْتُ و سَدْ هَاتْ خَوارِێ، آڤْ ڕِژِيَا نَاڤَا نَوَالِێ، چِه تِشْتِێ لِپِێشْيَا وِێ هَبُو وَكْ آڤَايِي وُ خَانِيَا تَڤَا خِرَا ڭِرْ، آڤَا ڭُو دِچُو سَرْ وَانْ دَارِێ ڭُو دِنَاڤْ هَرْدُو چِيَايَا دَه بُونْ ڭِێمْ بُو، اَوْ دَارَانَا ژِي هِشْكْ بُونْ، وَانْ دَارِێ وُسَا هِێشِينُ و بِفِێكِي بَدَلْ بُونْ بِدَارْنِي دِي، چَوَا ڭُو خَودَا گُۆتِيَه ﴿وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ﴾ مَه هَرْدُو جَنَّتَا بِدُو بَغْچِێ فِێكِيِێ وِێ هِشْكِي تُوژْ وَڕْگَڕَانْدْ ﴿وَأَثْلٍ﴾ مُفَسِّرْ دِبِێژِنْ اَوْ دَارَا طَرْفَائِێ يَه، يَانِي دَارَا گَزُۆكْ ﴿وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ﴾ اُۆ تِشْتْكِي هِنْدِكْ ژِسِدْرِێ، سِدْرْ دُو جَلَبِنْ، يَكْ ژِێ ژِبُۆ شُوشْتِنِێ بِڭِێرْ تِێ، يَكْ ژِێ ژِي بِڭِێرْ نَايْ، مُرادْ پِى اَڤَا دِدُۆيَا يَه [حَقْ دِينِي قُرْآنْ دِيلِي] ﴿ذَلِكَ جَزَيْنَاهُمْ بِمَا كَفَروا وَهَلْ نُجَازِي إِلَّا الْكَفُورَ﴾ ڤِي جَزَايِێ ڭُو مَه دَاوَانْ بِسَبَبْ كُفْرَا وَانْ بُو، مَا اَمْ كَسِي جَزَا دِڭِنْ اَگَرْ نَه نَانْڭُۆرُ و كَافِرْ بَه.

﴿فَقَالُوا رَبَّنَا بَاعِدْ بَيْنَ أَسْفَارِنَا﴾ خَودَا خَبَرَا وَانِي نَانْڭُۆرِيِێ دِدَه مَه: خَلْقِێ سَبَأْ وَقْتَا دِنَاڤْ نِعْمَتَا دَه بِطِرْ بُونْ، ژِعَافِيَتِێ كَڕِخِينُ و ژِڕِحَتِيِێ بُۆنْگْ بُونْ؛ ژِبُۆ ڭُو دِچُۆلَا دَه بِمَشِنُ و دِڕِوِيتِيِێ دَه لِخَوارِنِێ بِگَڕِنْ گُۆتِنْ: يَا ڕَبْ تُو نَاڤْبِێنَا گُنْدِێ مَه دُورْ بِڭِي ﴿وَظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ﴾ لِنَفْسَا خَوه ظُلُمْ ڭِرنْ، نِحَقِي ڭِرِنْ بِڤِێ خَوسْتِنِێ، دِخَوسْتِنْ ڭُو دِڕِێ دَه لِچُۆلَا بِنْ، لِآڤِێ بِگَڕِنْ، لِخَوارِنِێ بِگَڕِنْ، دِبِنْ طَاڤا تُوژْ دَه دِتِڕْسِێ دَه سَفَرْ بِڭِنْ. خَودَا ژِي اِجَابَتِي گُۆتِنَا وَانْ ڭِرْ، گُنْدِێ وَانْ تَڤَا خِرَا ڭِرْ، دَوْسَا وَانْ ڭِرْ چُۆلِێ خِڕِي خَالِي، بِێ خُدِي ﴿فَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ﴾ مَه مَسَلَا وَانْ گَڕَانْدَه خَبَرْ دِنَاڤْ اِنْسَانَا دَه، كَسِێ پِشْتِي وَانْ مَسَلَا وَانْ ژِهَڤْ ڕَه ڕِوَايَتْ دِڭِرِنْ. مَسَلَا وَانْ دِنَاڤْ عَرَبَا دَه بُو ضَرْبُ مَثَلْ، وَقْتَا هِنِكْ تِشْتْ ژِهَڤْدُو بِكَتَانَانُ و نَه مِمْكِنْ بُونَا هَڤْدَانَا وَانْ دِگُۆتِنْ: تَفَرَّقُوا أَيْدِي سَبَأْ، يَانِي وَكْ قَبِيلِێ سَبَأْ ژِهَڤْ كَتِنْ ﴿وَمَزَّقْنَاهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ﴾ مَه وَانْ لِڤِيَالِي وِيَالِي لِبَاژَاڕَانْ بَلَا ڭِرْ ﴿إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ﴾ بِڕَاسْتِي ژِي دِڤِێ حِكَايِێ دَه دَرْسُ و عِبْرَتْ هَنَه ژِكَسِێ پِڕْ صَبِرْ دِڭَه وُ پِڕْ دِشِێڭِرِينَه.