SEHABEYÊKO SALIH

 -2-

Şehr Firuz, dadiya xu ri dua keno u ageyreno şıno cayê embazanê xu. Şehr Firuz, Zazan u Qays piya şini Hz. Muaz lacê Cebeli (r.a) u sereko bin Amer lacê Şehr el-Hemedani dı nışeni ru u mışore keni.  Amer el-Hemedani, vano:  “Mı zaf eskeri aridayi u ez ameyo. Ma piya eşkeni Eswedi bıkış.” Wext, xebera ordiya Bısılmanan resa Eswedi ey zi vengda qumandanê xu Qaysi. Emır da ey wa eskero biyaro piser u Bısılmanan dır herb bıkero.

A şew ki Şehr Firuz u dadiya ey belu kerdo yeno. Dadiya Firuzi wı hetê pey ra geno saray; çunki verberê wadeyê Eswedi dı eskeri u pawıtoği estbi. Wext Eswed yeno kuweno ra dadiya Firuzi, berê wadeyi zere ra qefılnena u çıla finena ta, verê lınganê Eswedi dı nışena ru. Ino benate dı hiri teni şini nızdê wadeyê Eswedi dês qul keni. Firuz, bikalme şıno zere. Oniyeno weziyet ra u sareyê Eswedi ho kamci het do. Dıma veciyeno teber kalmeyê xu geno rına şıno zere. Dadiya Firuzi wade dı bi. Firuzi dadiya xu ra va:

• Sareyê Eswedi ho kamci het ra wo bımocn mı.

Dadiya ey va:

• Vengê xu mevec!

Ino benate dı Eswed, hesiyeno xu u wırzeno doşeg dı nışeno ru. Firuz, qey dadiya xu terseno u xu bı xu vano: “Eger, ez bıgeri a Eswed vendeno muhafızanê xu u dadiya mı dano kıştış.” A lehza perreno Eswedi ser u ey qeldeno doşeg sera. Çokanê xu nano qesewa ey sera, bı wırdi destanê xu sareyê Eswedi depışeno hetê pey ra tadano u mılê ey şıkneno. Eswedo zurker, bı destê Firuzi kışiyeno u beno merdar.

Firuz, kıştışê Eswedi Zurkeri ra dıma veciyeno şıno cayê embazanê xu u vano: “Mı Eswed kışt, geber kerd.” Embazi ey vani: “Şu, sareyê ey tera bıker biyar.” Firuz, hewna şıno zere, sareyê Eswedi bırneno. Wext, sareyê Eswedi tera beno ey ra zey xırayişê kutiki yo xıri veciyena. Eskeri Eswedi zi ına xıri şınaweni u yeni ber kuweni, sebebê a xıri perseni.  Dadiya Firuzi qesta vona: “Wı pêxember o. Gıroniya wehyi ra ıno veng ezmanan ra yeno(!)” Ino cewab ser eskeri geyrani a. Firuz, pawa dadiya xu hetê pey ra veciyeno teber.

Firuz, dadiya ey u embazi ey yeni verê Muaz lacê Cebeli. Mijdona kıştışê Eswedi Zurkeri dani ey u idarekaranê binan. Wext Bısılmaneyi ına xeber şınaweni zaf beni şa. Hz. Muaz vano: “Hini ehtiyaci nimenda ma xu bılımn.” Wext nımacê sersıbayi keni pawa Bısılmananê binan veciyeni teber u şini mescid. Şehr Firuz, Zazan u Kays piya verberê mescidi dı vındeni. Şar, vano belka Eswed hema ho rakoteyo, aya nibiyo. Hz. Muaz seni’g berê mescidi ra kuweno zere bı vengêko berz tekbir ano u vano: “Ellahu Ekber!”

Şar, wext Qeysi verberê mescidi dı vineno veng niveceno. Çı wext, Hz. Muaz vano “Eşhedu enne Muhammeden Resulullah” eskeri Eswedi gal erzeni ey u wazeni ey bıdepışê. A lehza Firuz, sareyê Eswedi erzeno lınganê eskeran ver. Esker u şar, zeku sareyo bırnayê ê Eswedi vineni tesela inan kuwena, bihivi maneni u beni vıla şini.

Hz. Muaz, pawa embazanê xu nımacê sersıbayi mescid dı keno. Ê Bısılmaneyi ki xu tersa Eswedi ver lımıtbı xu keni eşkera. O benate dı eskeri Hz. Emer lacê Şehri yeni reseni inan. Hini dinê İslami Yemen dı beno eşkera u Bısılmanti bena vıla. Wext xebera kıştışê Eswedi şına resena Medine u Pêxemberi ma ına mijdona rınd geno zaf beno şa.

Eswedo Zurker, teyna hiri aşm hukumrani keno. Wext, xebera mergê Eswedi şına resena Medine Pêxemberê ma hema weşbı. Wı aleyhi selam, ına hedise ra des roci dıma wefat keno. Yona riwayet gore wext ına xeber resena Medine o wext Pêxemberi ma wefat kerdbı. Hz. Ebubekır bıb xelife u Hz. Usame, sefer ra ageyrabı ameybı.[1]

Kıştışê Eswedi Zurkeri ra dıma Hz. Muaz beno idarekarê Yemeni. Firuz, beno waliyê San’a. O wext, çımê Qeysi zi walitiya San’a dı estbi. La wext Hz. Ebubekir waliti dano Firuzi ına zaf zorê Qeysi şına u inkar keno beno murted. Emr lacê Madi Kerb zi paşt dano Qeysi. Emr, Bısılmanti eşkera inkar keno; la Qeys inkarê xu keno miyan. Ca ca zi zurkeno vano “Ez Bısılman o.” Qeys, Yemen dı Firuz, bırayê ey Zazan u Cişnesi xu ri duşmen u xasım vineno. Inay ra wazeno ıni hiri sehabeyan bıkışo. Seba ınay planêk vırazeno. Wer keno hezır u Firuzi pawa bırayanê xu dewet keno. Vercu Zazan Dazaweyhşıno dewet. Qeys, ey dano kıştış u şehid keno. Firuz zi wext şıno dewet rayır dı vineno dı ciniyi benateyê xu dı qısey keni u vani: “Dazeweyh seni qetıl biyo ıno zi qetıl beno.” Firuz, ca dı uca ra geyreno a şıno hal u weziyetê Qeysi Hz. Ebubekiri ri rapor keno. Hz. Ebubekir zi Muhacir lacê Ebu Umeyye u İkrime lacê Ebu Cehili qey paştdayişê Firuzi şıraweno. Benateyê Firuz u Qeysi dı herb veciyeno u Qeys meğlub beno. Qeysi ani Medine huzurê Hz. Ebubekiri. Hz. Ebubekir, ey ra perseno:

• Tı çıra inkar kerd biyê murted?

Wı zi qebul nikeno, zur keno u vano:

• Ez nibiyo murted, ez Bısılmane yo.

Hz. Ebubekir, ına dor Emr ra perseno:

• Emr, tı çıra biyê murted?
• İdarekari heqê Zubeyir nibi ê mı bı. Wext ez biyo Bısılmane Muhammedi ıno heq nida mı tı zi nidani.

Hz. Ebubekir vano:

• Bısılmane bo ez o heq dano tu.

Emr zi beno Bısılmane u Hz. Ebubekir, o heq dano ey u Emr keno wali.^[2]

Wextê Hz. Ebubekir u Ebdullah lacê Zubeyri lacê Firuzi Dehhaq ed-Deylemi walitiya San’ayi keno. Rına Firuz, wextê Muawiye dı zi San’a dı waliti keno. Muawiye, Firuz ra pê Seid lacê Dazeweyh el-Zazan, ey ra pê Dehhaq lacê Firuz ed-Deylemi keno waliyê Yemeni.

Keynaya Firuzi Horhor, imamanê Zeydiyan ra dadiya Ebu Ebdullahi Muhammedi ya. Ebu Ebdullah, benateyê serranê hicri ê 304-360 dı cuyayo. Ebu Ebdullah, hetê nesebi ra şıno reseno Hz. Eli yê.^[3] Hiri muhaddisi Ehmed ed-Deylemi, babiyê ey Şehredâr ed-Deylemi u babiyê Şehredari Şîrûye ed-Deylemi nesılê Firuzi ra yê.

Firuz, wextê Muawiye dı San’a dı ca dano xu u uca dı cuyeno. Riwayetan gore Firuz ed-Deylemi serra miladi ê 673 dı Qudıs ya zi Yemen dı wefat keno. Yona riwayet gore ey wextê Hz. Usmani dı wefat keno.

…

Derheqê Firuz ed-Deylemi hediseyêka rınd u ecayib riwayet biya. Riwayet gore Hz. Umer, Firuz ed-Deylemiri mektubêk şıraweno u uca dı inan nuseno: “Mı şınawıt vani tı pê werdışê nane ğeleyi engimıni zaf meşxul beni. Çı wext ıno mektubê mı resa tu bıkuwer rayır bi Medine. Wa bereketê Homayi tu ser a bo. Rayırê Homayi dı cihad bıker!”

Wext, ıno mektub kuweno destê Firuzi wı kuweno rayır şıno Medine. Firuz, mısade wazeno şiyero huzurê Hz. Umeri. A lehza xortêko Qureyşıj fekê beri dı Firuzi temızneno. Firuz zi nujıkêk dano pırnıkê xorti ri. Pırnıkê ey ra guin yena u xort ıno hal ser şıno zere. Hz. Umer, vano: “Ino çı hal o. Pırnıkê tu se biya?” Ino xort vano: “Firuz, hına kerd. Wı zi ho fekê beri do.”

Hz. Umer, vengdano Firuzi. Firuz, yeno zere. Hz. Umer, perseno: “Ey Firuz! Ino çı hal o? Tı çıra dayo ıno xorti ri? Firuz zi vano: “Ya Emirê Muminan! Heta wextêko nızd idare ma dest dı bı. Şari ma ri hurmet kerdên, qimet dêni ma. Tı mektub nuşt vengda mı. La ıno xort, tı nivendayo cı. Qey veciyayişê huzurê xu mısade da mı. Ey, mısade niguretbı hem zi semedê veciyayişê huzurê tu mı temızna. Ez zi daymiş nibo. Mı da puri.”

Hz. Umer, vano: “Tu ri qesas icab keno.” Firuz, persa: “Ino gure gereka bıbo?” Hz. Umer, vano: “E, gereka qesas bıbo.” O wext, Firuz çokanê xu ser beno çot u xorti ra vano: “Qesasê xu bıger!” Inay ser, Hz. Umer xorti ra vano: “Xort o! Deqêq mısade bıker. Ina hedisê Pêxemberi ki qey Firuzi ameya vatış goşdari bıker. Eger tı rına qesasê xu geni rına bıger. Hz. Pêxember, sersıbayêk ma ra va: ‘Eswed el-Ansiyo Zurker, Yemen dı idiayê pêxemberti kerdbi. O zurker, emşo ameyo kıştış. Ebdanê salihan ra Firuz ed-Deylemi ey kışto.’ Eceb, ıni vateyan ra pê tı rına qesasê xu geni?” Xort, vano: “Nê! Mı ıni vateyi Hz. Pêxemberi şınawıti beno ez qesas bıgeri. Ez ey efu keno.”

Firuz, perseno: “Ey mı efukerd, ez guna ra xelısiyeno?” Hz. Umer vano: “E, ıno efukerdış tı guna ra xelısneno.” Inay ser Firuz vano: “Ez zi tu keno şahad ez kalmeyê xu, astorêxu u malê xu ra 30 henzar dirhemi dano ıno xorti.” Hz. Umer zi o xorti vano: “Ya Bırayo Qureyşıj! Tı vinenê, tı wı qey Homayi efukerd. Homayi zi hem sewabê tu da hem zi zêdazêd malê dünya da tu.”^[4]

…

Firuz ed-Deylemi, Pêxemberi ma ra çar hedisi riwayet kerdi. Ini hedisi ey ra lacanê ey Dehhaq, Ebdullah, Seid u zobina şexısan riwayet kerdi.  Ini riwayeti kıtabanê hedisan ê Ebu Dawud, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce, Dârimî u Ehmed b. Hanbel’i dı ca geni.

İbrahim TAVZİ