Fikrên Ben Rûbî

Ev gotar bi sernava "Fikrên Ben Rûbî" di kitêba GOG de hatiye weşandin. Ez vî qasî bêjim Gog (Goggs zilamek milyarder ê Emrîkî ye) her çiqas gotibe Fikrên Ben Rûbî, bi kurtayî ev bend şikestina kelha însan û hilweşîna 'izzetê û perçiqandina qîmetê anîye behsê. Hem pê re wundakirina serdestîya hukmê Îslamî xweş tê famê. Gog bi awayekî ji Ben Rûbî pirsê dike dibêje Yehûdî çima ew qas tirsonek in? Ew jî bi vî awayî bersiv dide: (Xwendevan bi balkêşî bixwîne wê teqdîr bike ku ev mijar hêja ye.)

1-"Ma te ji bo Yehûdîyan got tirsonek: "Ez difikirim ku hûn behsa wêrekiya fizîkî, maddî û heywanî dikin."  Dema ku dor tê ser cesaret û wêrekiya ramanê û fikrî Cihû ne tenê wêrek in, ew bê perwa ne, belkî bêhiş dikevin. Ez dibêjim qey ne di tu wextî de Cihû dibêt di dewra Dawud de jî bi awayên ku hov û barbar fêm dikin nebûne mêrxas. Belê di nav tevê qewman de cara yekem, fêm kirin ku bi rastî qîmeta însan ji kuştina hemkûfê xwe zîyade bi jîr bûyînê tê bikaranîn.

2-Pişt re, ji dema belavbûna wan li seranserê cîhanê, Cihû her tim di nav girseyeke ku ji wan nefret dike de, bê dewlet, bê hukûmet, bê artêş dijîyan. Hûn çewa dixwazin mêrxasîya Xaçparêz û Kondotîerîyan¹  di wan de xuya bibe?  Hetanî ya paşî neyên qirkirin, fikara wan jibona mudafe'ê bû sebebê çareserîyê. Du îcad dîtin: Pere û îstîxbarat...

3-Cihû ji pereyan hes nakin.  Sê çaryeka edebiyata wan, ji dema pêxemberan ve, ji bo tebcîl kirin û biserketina feqîran bûye.  Lê ji bo parastina li hember însanan, divê yan mirovan bi hesin bi kujin yan jî bi pereyan bikirin. Cihû bi zêrê maddî xwe mudafe'e dikin, florîn (perê Hollanda) bûne rimên wan, duka (pereyên zêrîn) bûne şûr, sterlîn bûne tivingên wan û dolar bûne çekên wan ên gatling (mitralyoz).  Ev çek her tim bi temamî ne bi te'sîr bûn. Lê, ji sedsal bi sedsal, li gorî pêşveçûna şaristaniyê, (medenîyet) hêdî hêdî hêza xwe zêde kirin.  Cihûyê ku ji bo xweparastinê bû kapîtalîst, di encama westandin û qedîna ruhî û mîstîk a Ewropayê de, tevî jîr û îradeya xwe bûn yek ji hakimên cîhanê. Ewil cihû mecbûr kirin jibona dewlemendîyê, di pey re î'lan kirin ku serwet raserî hemî tiştan e; heta ku ji daxwazîya neyarên wan bûn hukumferma li ser belengazê kitêba muqeddes û munzewîyên perrê bajaran û feqîr û zengînan.

4 - Wesiteyên ku cihûyan berê ji bo strandina xwe bi kar dianîn, bi demê re bûn çekên heyf hilanînê, xusûsen bi zekayê ku li gorî min ji zêr bihêztir e. Yehûdîyê di bin lingan de diperçiqî û tû dibû li rûyê wî jibona ji neyarên xwe heyfê bistîne hê wê çi bikirina? Avêtina muqeddesatên goyîman² bin pîya, ji qîmet xistin, faşkirina rûyê 'eslî, mehû kirina qedr û qîmetê ku Xaçpesendî pê li pîya dimîne! Heqîqeten qenc baldar bin serê sed salan e jîrbûna Yehûdîyan sitûnê avahîya fikrîyata we ku li pîya digire, bawerîyên wî yên herî 'ezîz herimand û hedimand.

 5 - Di piştî ku Cihûyan bi serbestî îmkana nivîsê bidest xistin, bîna ya wey fikrî hatîye ber xerabûnê. Romantîzma Alman bi afirandina îdealîzmê Katolîkîyê îhya kir. Ji Dusseldorfê bi navê Heine (Hayni) Yehûdîyek biçûk derket, ewî bi qeşmerî li hember îdealîst û Katolîkan cerbezeya şeng û xasok da xebatê.

6 - Însanan tim bawer kirin ku sîyaset û dîn û exlaq mehsûlên sin'et û fikrîyatên bilind in, tu 'eleqeya wan bi zik û tûrik tune ye. Bi nav Marks ji Trier (Txîye) Yehûdîyek derket, da îsbatkirin ku ev îdealên pir bilind û 'eslî bi rastî di nav fişqî û ziblê aborîyeke herî kêm de digihên.

7 – Hemû kes zen dike ku kesê jîr û fêris mexlûqekî xwedawend e û kesê xwînrij wehş îye: Binav Lombroso Yehûdîyek ji Verona hat û derxist qadê ku jîrbûyîn nexweşîna atîyê (dayî) ye, dînikî ye. Belê kesên canî ew mexlûq in di tesîra jê ketîyên  bav û kalên xwe de ne.

8 -  Di paşîya qernê nozdehan de, Ewropeya Tolstoy, Îbsen, Nietzsche, (Nîçe) Verlain (Verleyn) bi dewraneke mezin a însanîyetê dipesinî. Yehûdîyek ji Bûdapeşte Maks Nordao derket û da xwîyakirin her yek şa'irên namdar bê 'esl in û şaristanî li ser derewan ava bûye ku ji new'ê malxanîka zarûkan e.

 9 - Em hemû bi bawer in ku em xwedî exlaq in û xwezaî (tebî'î) ne. Yehûdîyek ji Freiberg (Faybeyag) Sigmund Freud (Sîgmind Frayd) xwîya bû: keşf kir ku her 'esilzadeyek di xwe de qatilek û sextekarekî cinsî vedişêre.

10 - Me ji bona xwe 'adetî hebandîye ji wexta serguzeştî ya 'eşqê di qesrên hukumdarên mezin de û sazbendîyên xatûnî jin bûne mabûd û timsala kemalê. Weiningh (Wayning) yehûdîyek bû ji Vîyana îsbat kir ku ji teref 'ilm û mentiqê ve pîrek gemarek pîs û mexlûqeke bê qîmet û kortal e.

11 - Rewşenbîr, feylesof û yên din her tim digotin ku 'eqil rêya gihandina heqîqetê ye, lêgerîna wê rûmeta herî mezin e ji bo mirov.  Cihûyekî bi navê Bergson (Berson) ji Parîsê derket pêş;  Bi vekolînên xwe yên nazik û jîr, teoriya ku 'eql û jîrî di serî de ye, ji holê rakir, kelha bi hezarsalî ya Eflatûnî hilweşand û gihîşt wê qena'etê ku mefhûmê fikrîyat a têgînî nikare rastiyê fam bike.

12 - Hemû cîhanê vê encamê qebûl dike ku çiqas ol (dîn) ên hene bi hevkarîya meziyetên navbêyna Xweda û însan hatine wucûdê.

Salomon Reinach (Zelûmûn Haynax) yehûdîyek ji Saint-Germain-en-Laye (Sîn Cramin on Ley) da nîşan ku dîn tenê ji bawerîyên hovî mayîne, ew jî ji nîzama ji bo armancên qedexeyên muxtelif ê îdeolojîk hatine qadê.

13 - Di fikra me de li ser esasê zeman û mekan ku ji hev cuda ne û guherbar tên telaqîkirin, di kaînateke muntezem û zexm de bi rihetî em dijîn. Yehûdîyek li Ulm'ê hatî dunyayê bi nav Einstein bi çespan da zanîn zeman û mekan yek in, bi temamî ne zeman û ne mekan mewcûd in, li ser îzafîyeke daîmî ava bûye û ew bînaya fizîkê ku 'ilim pê dipesinî hedimîye, herişîye.

14 - Rasyonalîzm ('eqlîye) a 'ilmî bixwe bawer bû ku fikrîyatê stendîye û mifteha rastîyê daye. Meyerson (Mayirsin) Yehûdîyek ji Lublin (Lûblîn) bû hat û van xeyalan îmha kir; Qaîdeyên 'eqlîye tu wextî bi rastîyê ve xwe nagirin. Tortên⁴ hişk hene ku ne mumkun e xeritandina wan li hember "Fikra dadmend (ku muhakeme dike)" û tim îddî'a zaferê dike.

15 - Dibe hê jî were dewamkirin.  Ez behsa siyasetê nakim.  Dijberê dîktator Bismarck  (Bîsmark) Lasalle (Lasayil) ê Cihû bû, Disraeli (Dizreilî) yê Cihû li hember Gladston (Gladstin)  bi ser ket, milê rastê yê Kavur Cihû Arton û yê Clemenceau (Klîmonsû) Cihû Mandel bû û yê Lenîn jî Cihû Troçky bû.

16 - Ger hûn balkêş bin, di dereca dudûyan de û navên meçhûl min nedan pêş. Ev kesên min behs kir herçî Ewropaya rewşenbîr a îro, qismê mezintir di bin tesîra wan de ye. Bi tevayî, ku di nav neteweyên muxtelif de welidîne û di lêkolînên cihêreng de mijûl bûne, Alman we ya Frengî, Îtalî we ya Polon, şa'ir weya matematîkzan, feylesof yan antropolog, wesfekî hevpar girtine û armanceke wan a hevpar heye; ew jî derheqê heqîqetên meqbûl de şikê derxînin 'ezîz rezîl bikin, pak û paqijîyê biherimînin, qewîn biricifînin û hurmetê têxin bin pîyan. Bandorên qirker û wêranker ên van jehrên ku em bi sedsalan parzûn dikin, heyf û tolhildana mezin a Cihûyan ji cîhana Yûnan, Latînî û Xaçperestan e.

17 - Yûnanîyan em xistin halê qeşmeran, Romîyan em ji hev parî kirin û belav kirin, Filehan li me cefa kirin û talan kirin, belê em jar û ze'îf bûn me nekaribû bi qawet heyfa xwe hildin. Jibona pûçkirin û hedimandina esasên pişteka medenîyeta ji Atînaya Eflatûn û li Romaya şehînşahî ya keşîşa hilatîye bê mefer me êrîşî ser kir. Vêga heyf hildana me di te'mê de ye. Em kêfa wê dijîn. Em ên kapîtalîst bûyera aborî ku îro her tişt e ya jî hema bêje her tişt e em li bazaran (pîyasan) serdest in. Bi ramanwerî, em li bazarên fikrî serdest in, em baweriyên kevn, pîroz yan ne pîroz, olên (dîn) pêxemberan û baweriyên laîk dikojin. Yahûdî di nefsa xwe de her du serikên herî xedar dighîne hevdû: Di warê maddeyê de despot e û di siha fikrê de anarşîst e. Hûn ji aliyê aborî (îqtîsadî) ve xizmetkarê me ne û ji cîhet rewşenbîrî û fikir ve jî qurbanên me ne. Milletek tête îthamkirin ji bona rebbek qurban kirîye, xwestîye pûtê hissîyat û fikrî jî bike qurban û li pêşber pûtê herî bi qudret û yekta ê li qam ku pere ye: îcbarî we daye pelişandin û çok dan. Ji esareta Babîl heta mexlûbîyeta Bîrşeba (Bi'rüssebi), ji wir hetanî îhtîlala mezin ya Fransiz ku eziyet û cefaya wan li gettoyan domand û serencam têra dilê xwe me da edakirin û cirmandin. Nîhayet zebûn û miskînê nav qewman dikarin bi cot awazên serkeftinê bixwînin.

______________________________________

Cihû: Yehûdî

¹Kondotîerî: Di Îtalyantalî de (condottieri) tê me'na li hev kirina bi peymanî. Di roja me de ev têgîn tê hemberîya qumandarê xwey me'aş. Di dîrokî de leşkerê ji neteweyî serbixwe ye

²Goyîm: Bi gotina Tewratê kesên ji xeynî Yehûdîya. Evên ne Yehûdî tenê xuluqîne jibonî xizmeta qewmê Cihû.

Têgînî: Mefhûm, terîm

³Getto: Ghetto navê tevayî ye ku li her devera bajarekî ji hêla hindikahîyek ve hatî bicîh kirin.  Di Serdema Navîn de, biyaniyên neçar li bajaran di bin çavdêrî û deverên taybetî de mecbûrî dijîn.  Komên wekî Cihû li derûdora bajêr, ji heq û mafên sazûmanî bêpar diman lewra li perrê bajêra konvedayî bûn.

⁴Tort: Mijarek e dipey şilayîyê dibin dar û ber de dimîne û paşê hişk dibe, dibe telpê kevirî.

Durd: pêgir, tilp, dirg