Nivîskar: ‘Ebdusselam AKTAŞ
Berê çûnûhatin yana bi pîyan û yan jî bi hespan bû. Jiber wê yekê li ser riyan cihên avgîr hebûn. Ew cihên wiha ji bo demeke kurt ji rêwî û kerwanan re dibûne mesken û ji nêçîrvanan re jî dibûn cihên seknê. Rêwî û kerwanan bi piranî hem jibo bêhnvedanê û hem jî jibo tasik ava hênik û avdana sewal û sexlê xwe, xwe li van deran digirtin.
Rojekê rêwîyek di keleqiza nava rojê de bi heman niyetê xwe li bîreke wiha digire. Bîr li ser riya Mûsilê ye û çûnûhatineke xilbe jî li ser e. Hingî tava rojê weke rimekê li ser seran diteyise û diçike meriv di nava xwêdanake ji hed derketî de digevize. Çavê xwe li bîrê û li hawîrdorê wê digerîne ji derman re jî be, tu dar û sincekê nabîne ku xwe bide ber sîya wê û hefsarê mehîna xwe pêve girê bide. Hinekî difikire, gelo heta niha çima tu kesî derxikek dido li dora wê bîra ku ava wê weke hewzê kewserê ye nedanîye? Piştî vesihandinê, berî ku bi riya xwe ve here, diçe ji derekê şivekê dike û dihînê û li devê bîrê diçikîne erdê.
Piştî vê yekê bi çend rojan yekî ji her du çavan hitim tê xwe li bîrê digire, da tasik ava hênik jê vewxe. Ê nabîna wextê ku dixwaze xwe bigihîne bîrê li wê şiva ku berî wî bi nêteke baş hatiye çandin diqelîbe û li erdê digindire. Radibe şivê ji erdê dikşîne û heta himmet tê de hebe diavêjê dereke dûr da ku tu kesî dî lê neterpile û nekeve. Peyre weke merivekî ku xêreke baş kiribe bi dilekî aram û mutme’in, ava xwe ji bîrê dihincê, vedixwe û destûruyên dibiwêre û bi kopalê xwe yê ku bi qasî wî dirêj tê hêdî hêdî ji wir dûr dikeve.
Diçe ber bi qonaxa xwe ya herî dawîn.
Ebû Henîfe û Dûkana Qumaşfiroşiyê
Ebû Henîfeyê ku wekî Îmamê Ezam tê naskirin û yek ji alimên herî mezin ên fiqhê yê alema Îslamê ye, di heman demê de bazirganekî qumaşan ê pir serkeftî û durust bû. Ev bûyera ku di jiyana wî ya bazirganiyê de qewimiye, nîşan dide ka niyet û durustî çawa şiklê dide jiyana mirov:
Dûkaneke Ebû Henîfe ya qumaşfiroşiyê hebû. Ji ber ku ew bi xwe bi dersên xwe ve mijûl dibû, bi piranî şirîkê wî Hefsê kurê Ebdurrehman li dukanê disekinî.
Rojekê qumaşekî qusûrdar (kêmasî pê re) hat dûkanê. Ebû Henîfe ew qumaş nîşanî şirîkê xwe Hefs da û bi zimanekî teqez hişyarî da wî:
“Binêre Hefs, ev qumaş qusûrdar e. Dema ku te vî qumaşî firot, helbet qusûra wî ji mişterî re bêje û bihayê wî jî li gorî wê kêm bike. Qet qusûra wî veneşêre û nefiroşe, da ku em qezenceke heqê me nîne bi dest nexin.”
Hefs got “temam” û qumaş da aliyekî. Lê rojekê mişteriyekî xerîb hat dukanê. Hefs, ji ber qelebalixîya wê gavê, ji bîr kir ku qusûra qumaş ji mişterî re bêje û qumaş mîna malekî bêqusûr bi bihayê wî yê normal firot.
Ceribandina Niyetê
Dema ku Ebû Henîfe hat dikanê û hesabê rojê kontrol kir, dît ku ew qumaş hatiye firotin. Di cih de ji şirîkê xwe pirsî:
-Hefs, te ew qumaşê qusûrdar firot?
-Belê, min firot.
-Nexwe, te ji muşterî re got ku qumaş qusûrdar e û te bihayê wî li gorî wê birî?
Hefs bi xemgîniyeke mezin serê xwe tewand û got: “Bibexşîne ezbenî, bi temamî ji bîra min derket. Min ji bîr kir ku jê re bêjim û min bi bihayê normal firot.”
Rûyê Ebû Henîfe sipî bû, xwîn ji rûyê wî kişiya. Niyeta di dilê wî de, ne tenê bazirganiyeke dinyayî bû; niyeta wî jiyaneke durust, exlaqî û li gorî razîbûna Xwedê bû. Wî wiha got:
-Em ne tenê ji bo pere qezenckirinê hatine vir. Niyeta me xwarina parîyekî helal û reftarên durust bi mirovan re ye. Guman/heram tevlî vî pariyî bû.
Bexşandina Tevahiya Pereyan (Sedeqe)
Ebû Henîfe pirsî ka ew zilamê qumaş kiriye kî ye û bi ku de çûye, lê ji ber ku mişterî xerîb bû, tu kesî ew nas nedikir. Êdî fersend û îmkan tunebû ku mişterî bibînin û heqê wî lê vegerînin.
Li ser vê yekê, Ebû Henîfe tevahiya qezenca ku wê rojê ji hemû malên li dikanê hatibûn firotin (ne tenê pereyê qumaşê qusûrdar, her weha hemû kesba helal a wê rojê jî di nav de) wekî sedeqe li feqîran belav kir.
Şirîkê wî bi heyirîmayî pirsî:
-Ezbenî, di malên din de tu qusûr tunebû, te çima hemû belav kir?
Îmamê Ezam ev bersiva bêhempa da şirîkê xwe:
-Ew pereyê bişubhe (bigûman), tevlî kesba me ya paqij bû. Niyeta me ew e ku em paqij bimînin. Em nikarin rê bidin ku yek qurûşê bişubhe jî dil û niyeta me qirêj bike.”
Dersa ku ji Vê Çîrokê Tê Derxistin
Heke Îmamê Ezam Ebû Henîfe tenê bi niyeta “kesba pera” bazirganî bikira, dikaribû bêje: “Em çi bikin, şirîkê min ji bîr kiriye, yê kirî razî û yê firotî razî ye” û derbas bibe.
Lê ji ber ku niyeta wî ya bingehîn “bi wesîleya bazirganiyê bidestxistina razîbûna Xwedê bû”, wî dikaribû di bîskekê de dev ji ewqas pereyî berde. Karê vê niyeta paqij e ku ew ne tenê di serdema xwe de, belkî bi sedsalan şunde jî kir yek ji kesên herî birûmet û pêbawer.
“Bêguman ‘emel li gorî niyetan e û ji bo her kesekî tenê tiştê ku niyet pê aniye heye. Nexwe, yê ku koçberiya (hicreta) wî ji bo Xwedê û Pêxemberê Wî be, koçberiya wî ber bi Xwedê û Pêxemberê Wî ve ye. Û yê ku koçberiya wî ji bo dinyayê be ku bi dest bixe, an jî ji bo jinekê be ku pê re bizewice, koçberiya wî ber bi tiştê ku ji bo wî koç kiriye ve ye.” (Buxarî û Muslim)