Di Folklora Kurdî de Bikaranîna Peyva Felekê û Sitraneke Wek Nimûne

Gelî xwendevanên delal! Eger Rebbê me Ellah Te’ala destûr bide emê di vê nivîsa xwe de li ser mijara “Felekê” bisekinin û li ser bikaranîna wê ya di folklora kurdî de hûr bibin.

            Her wekî ku hun jî dizanin “Felek” di gelek ‘ilmên îslamî ê wek tesewif, Felekiyat û kelamê de jî xaleke muhîm e. Gelek ‘alimên Îslamê ê wek Îbnî Sîna û Suhrewerdî li ser fikirîne û nezerîyeke taybet di vî warî de saz kirine. Lê ji ber ku mijara me ya eslî ev nîne em li vir qena’eta xwe bi vê beyanê tînin û derbasî mijara xwe dibin.

Peyva “Felekê” di luxetê de wek asîman, qubbeya asîman a li ser axa rast, dem û dewran, rêgeha geşt û gerra seyyareyan, cihan, feza û… hwd hatiye tarîfkirin. Di ‘ilmê felekiyatê (astronomi) de “Felek” ew cîhe ku geşt û gerra sitêrkan tê de bikar tê.

Bi rastî folklora Kurdî folkloreke zor dewlemend e. Em dikarin bêjin ku rengejîna kurdewarî di vê folklorê de xwedî roleke taybet e. Jîn û rengên jînê bi her awayî di vê folklorê de xweş û lihevhatî direqis in. Felek jî yek amûreke muhîm e ku di folklora Kurdî de, nexasim di gotinê pêşîyan û sitranan de bi awayake serkeftî hatiya bikaranîn.

Di folklora Kurdî “Felek” carna perdeyeke ku însan sûcê hemû tiştên bê oxir û bê yewm ê di jiyanê de di pişt de vedişêre an jî hemû qebahetên xwe lê bar dike. Wek mînak di hinek destanên Kurdî de bi gotinên wek “Felek bêbext e, Felek bavê kesî nîne, Felekê oxira me reş gerand, Felek mala te bişewite, te mala me xera kir, konê me ji nav kona rakir, agir bi kadîna Felekê bikeve, ka û gihayê wê bişewitin, lewra wê agir bi mala me xist, bayê Felekê li milê minê çepê xist bi ser ê rastê de ba da, Felekê qert û qidûmê min şikênand, Felekê rê neda, kes li ber bayê Felekê nikare xwe ragre, kevir jî li ber bayê Felekê dihelin, melekê mewtê Ezraîl qasidê qolfelekê ye…” û hwd. Di vê maneyê de hatine bikaranîn.

Disa di folklora kurdî de nexsim di hinek sitranan de Felek wek qedera însan hatîye bikaranîn. Sitranbêj carna gilî û gazinên xwe ji Felekê dikin, jê di xeyidin lê dîsa hemû tiştên ku ji teref Felekê de bi serê wan de hatiye mecbûren qebûl dikin. Ev yek di sitraneke Kurdî de wiha hatiye ziman.

                Min go: Felek! Mala te bi şewite

            Teyê çi li min wiha kir

            Te destê min kir paşila min

Situyê min li min xwar kir

            Te bavê min daye kuştinê

            Dayika min li xelkê mar kir

            Qîz û bûka konê xwe girtin ji ser min bar kir

            Kalanîyê konê xwe girt û li min kar kir

            Min go: Felek! Mala te bişewite

            Qîza, berê xwe ji min fetiland

            Jinebîya kêleka xwe bi minda kir

            De bese lê, bese lê

            Te goştê min xwar

            Ji hestiyê min çi dixwazî bese lê

            Di hinek sitranên Kurdî de jî “Felek” wek dem û dewran şahidê minawreya jîna însan, wek şahideke qedîm a di hedîseyên jiyana însan de hatiye tarîfkirin. Însan bi saya Felekê fêr dibin ku dinya fanî ye. Lazime însan tûrikê jiyanê ji ‘emelê salih ê wek rojî, nimêj, hevaltiya digel qencan an jî çûna li pêy şopa wan dagre û hê ji vê dinya fanî bar ke. Ev sitrana ku emê li vir teqdîmî we bikin jî yek ji wan sitrana ye ku di vî warî de hatiye hûnandin. Sitrana me li ser derewiya dinyayê, bibîranîna şêx Ebdullahê Meleka û gelek şêx û meşayixên dî hatiye hûnandin. Berya teqdîma sitranê lazim e em kurteagahîyek di derbarê Şêx Ebdullahê Melekan de jî bi we re parve bikin.

            Şêx Ebdulllahê Melekan di sala 1885ê miladî de li Gundê Melekan ê ku halê hazir girêdayî Şûşar/Solxan a Çebexçûr e hatiye dinê. Şêx Ebdullah piştî tedrisata ‘ilmê wek postnişînê terîqa Nexşebendî di dewsa Şêx Mehmûdê bavê xwe de dest bi îrşadê dike. Piştî ku Şerrê Cîhana yekem dest pê dike Şêx ‘Ebdullah digel murîdên xwe li dij Ûris şerr dike. Dema ku şer bi dawî dibe û komara Cimhûriyetê li ser xîmê nîjadî û laîsîzmê tê avakirin serhildana Şêx Se’îd dest pê dike. Şêx ebdullahê Melekan jî di vê serhildanê de rola xwe ya taybet bikar tîne û tevlî serhildanê dibe. Di dawîya têkçûna serhildanê de Şêx Ebdullahê Melekan digel 47 hevalên xwe li ber sêdarê di sala 1925ê miladî de wek Şehîdê qiyama Şêx Se’îd ruhê xwe teslîmî Rebbê xwe dike. Rebbê ‘alemê wî û hevalên wî bi rehma xwe şad û bextewar bike.

            Ji ber tesîra ku Şêx Ebdullahê Melekan zêde li ser dengbêjên herêmê hebûye dengbêjan gelek sitran li se Şêx Ebdullah çêkirine. Ev sitran jî yek ji wan e. Lê cûdahiya vê sitranê ew e ku maneya peyva Felekê û bikaranîna wê ya di folklora Kurdî de bi awayeke taybet di xwe de dihewîne.

Êdî lazim e em guh bidin dengbêjê xwe. Digel hêvîya dua emanetî Xweda bin û kerem kin.