RÊZENIVÎSEK LI SER HINEK SITRANÊN NÊZDÎROKA ME -28 (TEW DINYAYÊ)

Gelî xwendevanên delal! Eger Rebbê me Ellah Te‘ala destûr bide em dê di vê rêzenivîsa xwe ya bi navê “Tew Dinya” beşa 28an de bêhnek li ser Sitrana Gula Serhedê û Sitrana Fethûllah Begê Hesenî bisekinin, salên xelayê bibîr bînin û biçin nêv atmosfera wan salan. Ew salên naçarîyê ku bi hezaran însan ji birçîna mirin, koçber bûn, ji war û welatên xwe dûr ketin bûn mihacir û li xerîbîyê bêkes, bêwar man…

Her wekî ku hûn jî dizanin di dawîya qirnê hijdehemîn de Împeretora Osmanî ketibû halê sekeratê li ber mirinê diçû û dihat. Ji lew hêzên dagirker dixwestin vê împeretora sînorfireh di nav xwe de parve bikin. Yek ji wan hêzên koledar jî Ûris bû. Lewma gelek caran di mabeyna Ûris û Osmanîyan de herb derketin. Ev herb nexasim li herêma Kurdistanê dibû sebebê mexdûrîyetên muxtelîf.

Gelek caran Kurdên di Serhedê sînor de ji ber şerrê di mabeyna Ûris û Osmaniyan de ji mecbûrî koçber dibûn, xwe berî berrîyê didan. Ji ber ku debara ehlê Serhedê bi giranî li ser heywandarî û cotvanîyê bû, di hengama şerr de heywanên wan diketin destê neyaran telef dibûn, cotê wan li xwarê diman. Ev jî dibû sebebek ji sebebê xelayê.

Ji ber ku otorîteya dewletê kêm bû, li Anadolê nexasim li Kurdistanê hinek eşqîya û axayan talan dibirin ser hinek cotyar û heywandaran, zîra’et payîmal dikirin, malê wan bi talanî dibirin, ev jî li herêmek muweqqet dibû sebebê xelayê.  

Hinek sebebên xelayê jî nebarîna baranê, germa salê, êrîşa kulîyan, rabûna qimil bû. Di destpêka qirnê nozdehem de nexasim di salên wek sala 1845, 1875, 1887, 1894, 1895an de erdhişkiyek dijwar li Anadolê derket. Bi salan zîra’et şîn nehat. Ji xwe di wan salan de ji ber ku rêyên barbirinê zêde tune bûn îmkana neqlîyata mehsûlatên zira’î jî kêm bû.

Ji Serhedê bigre heta Mûş, Sêrt û Wanê ehlê herêmê bi wesîleya ga, hêstir, ker û deweyan zad û zexîreyên xwe yên salê ji deverên wek Amed, Riha, Mêrdîn, Midyad, Heleb û…hwd peyda dikirin. Di dewsa zexîreyan de mehsûlatên heywanî yên wek rûn, toraq, penêr û…hwd dibirin difirotin û zexîreyên xwe dikirîn.

Li Anadolê ji ber ku bi salan baran an qet nebarî an jî kêm barî; mahsûlatên zira’î ên wek genim, ceh, garis û hwd. bi qasî tunebûnê kêm bûbûn. Ê ku hebû jî bihayê wan ji yekî derketibû sed û yekî. Enflasyonek dijwar hebû, kesî nikaribû nan bikire. Carna perê mirov heba jî mirov nikaribû nan peyda bike. Xelayeke dijwar rabû. Bi rastî hema hema li her derê Anadolê xelayek dijwar rabû. Her kes bê nan û dan ma. Însan hêdî hêdî ji birçîna dimirin. Milletên ku li herêma wan tesîra xelayê zêdetir bû hêdî hêdî cihê xwe guhastin, xwe ber bi herêma ku mîqdarek zexîre lê peyda dibû ve berdan. Ji lew di Anadolê de koçberîyek navxweyî dest pê kir.

Ehlê Serhedê jî di wan salan de hem ji ber êrîşa Ûris, hem jî ji ber xelayê ji Serhedê xwe berî berrîyê dan. Ehlê Qers, Wan, Mûş, Erzerom û… hwd bi carek ji cîh û meskenê xwe veqetiyan û berê xwe dan berrîyê ber bi Amed, Mêrdîn, Midyad Riha, Heleb û Siwêrekê ve vekişiyan. Dema ku bi hezaran însan bi mihacirî ketin rê mexdûrîyetên gelek mezin çê bûn. Bi hezaran însan di rê de ji birçîna mirin. Ê ku sax jî man ji bo ku li heyatê bimînin çi bi ber wan biketa dixwarin. Êdî kesî li helal û heram nedinêri, ji goştê mirar bigre heta ê ker, kuçik, mar û kûsîyan însanan her tişt dixwarin. Bapîra min a ku bavê wê bi xwe jî di xelayê de winda bûye û ta nuha jî nehatiye dîtin wek anektod gelek bîranînên xwe yê xelayê bo me vedigot. Carek ji me re got:

            -Di meha hezîranê de genimê me li ber çinînê bû. Teneyên wan di simil de zer bûbûn, xalanên min amadehî dikirin ku genim biçinin lê komek mihacir di riya gazê ve hatin dema ku gihan ser zevîya genim, yekber zevî dan ber xwe, her yek ji wan qevdek tevî gîya qevş kirin û hema wisa xwarin. Heta me dît zevîya genim ripî rût ma. Dîsa carek bîranînek xwe wiha got:

-Zengînê gundê me Bedoyê Huso bû. Bi kûpan zêrên wî hebûn lê zêr pere nedikirin. Kesî nikaribû bi zêran jî nan bikire. Ew û malbata xwe wisa birçî bûbûn êdî nikaribû tev bigere, hema rabû kûpê zêran anî li erdê xist û got: “Zêr nayên xwarin nan jî tune.” Di gundê me de du heb biraziyê wî dewlemendî ji birçîna mirin, yek jî dema ku diya wî çûbû da ku koka qaqincokan derîne, bîne bipêje û bide zarokên xwe ji bo ku nemrin mixabin teyrek lê xist û bir. Rewş ew qas perişan bû. Gelek gundîyên me mihacir bûn lê venegerin. Kes nizane ku hene yan tune ne…

Bi rastî ji salên xelayê anektodên ji van anektodan bêtir û xerabtir jî di hafizaya gel de hene ku mirov naxwaze vebêje. Lewra naçarî bi însanên maqûl gelek tiştên ne li rê dide kirin. Lê ji ber ku sînorê vê nivîsê mehdûd e bi vê qani’ dibin û tên sermijara xwe.

Dema ku gelê Serhedê ber bi berrîyê ve koçber dibin; ji ‘Eşîra Hesenan ji milê Torinan; mala ‘Umer jî di bin rêberîya Fethûllah Begê lawê Xalid Begê lawê Rizganê lawê ‘Umer de ji naçarî bo ku li heyatê bimînin ji Serheda Mûşê berê xwe didin berrîyê, diçin li Siwêrega Rihayê li Gundê Cirmanîyê bi cîh dibin. Malbat li wir bi naçarî debara xwe dike. Wek mal di xanîyeke xirabeyê wek kadîn de dimînin. Sermîyanê ku di dest wan de heye wî jî li wir winda dikin didin xwarinê lewra wek her derê welat li wir jî bihayê zexîrê ji yekî derdikeve sed û yekî. Êdî kodek genim bi zêrran difroşin…

Gula birazîya Fethûllah Begê qîzeke bedew, jîr û zana ye. Ji lew em di strana Şerrê Kejik de jî Gulê wek berdevka mala ‘Ûmer dibînin. Gulê hem di wê sitranê de şînê datîne hem jî wesfê mala bavê xwe û dujminê wan bi dadmendî tîne ziman. Aha ev Gula bedew û aqilmend hem ji ber Şerrê Ûris hem jî ji ber xelayê digel malbatê ji Serhedê diçe Siwêrekê. Lê parçekî dilê wê li Serhedê li ba Feyatê Bilikî maye. Lewra dilê Gulê û Feyat weke Leyla û Mecnûn di hev de heye. Ji alîkî ve Gulê bi hesreta Feyat dişewite, ji alîyê din ve malbata wan dike ji birçîna bimre. Ne nan peyda dibe ne dan. Gire girê malbatê dikin nakin nikarin kodek genim peyda bikin. Di wê demê de çend bar genim li cem Remoyê Qeregêçîyê kale heftê salî heye. Dema ku diçin genim bikirin firset dikeve destê Remo. Haya wî ji Gula bedew heye û dengê bedewîya wê bihîstîye. Di hengama bazarê de Remo hişk dide ber bihayê genim pirr zêde dibêje. Di dawîyê de dibêje ku ewê karibe mîqdarek genimê hindik di dewsa qelenê Gulê de bide wan û Gulê ji xwe re mar dike. Nîhayet li gorî beyana hinek dengbêjên wek Keremê Oxçiya piştî bazareke hişk du bar genimê kêmqelîte wek qelenê Gulê diyar dikin û Gulê li Remoyê Qeregêçî didin markirin. Ji ber ku derdê Feyat ji Gulê re heta roja qiyametê dibe derdek bê derman ew bixwe Sitrana Gula Mihacir li ser xwe û rewşa demê çê dike. Ev sitran wek nameyek bê kaxiz dikeve devê dengbêjên Serhedê û ta nuha tê.

            Piştî ku Gulê bê dil bi Remoyê Qeregêçî re tê zewicandin demeke kurt diçe halê malbatê hê xerabtir dibe. Bi ser de jî serokê malbatê Fethûllah Begê ku di hengama xortanîya xwe de Alayî Qomûtanîyek Hemîdî, serokê ‘eşîrê, mêrxasek navdar bû di sala 1914ê miladî de li gundê Cirmanîya Siwêrekê wefat dike. Li gorî ku hevalê me yê hêja Ebdullah Oğutê lawê Xiyaseddînê mihacir ji me re ji devê Hecî Cewerê lawê Seîdê Badilîyê ji Gundê Akwêrana Rihayê beyan kir; dema ku Fethullah Beg wefat dike, ehlê malbatê dikevin şînê, dengê wan bilind dibe. Dema ku deng diçe Seîdê Badilî, Seîdê Badilî ji cîranê wan dipirse dibêje:

- “Ev çi hewar û gazî ye.” Cîran dibêjin: “Îxtîyarekî mihaciran miriye şînê dikin.” Dema ku Seîd Badilî diçe dinhêre ku serekê mala ‘Emer Fehthûllah Begê Hesenîyê bavê Sêvdîn Begê ku di nav gel de wek Bavê Lalo dihat naskirin wefat kiriye. Seîdê Badilî li ser vê rewşê li civatê vedigere û dibêje:

- “Sed heyf û mixabin. Ev kes ne kesek ji rêzê ye. Fethûllah Beg e. Maqûlê ‘eşîra xwe mêrxasek torinî, alayî qomûtanê Hemîdî ye, ji sed û heft bavê we maqûltir e. Lê Xwedê jê re nuha xirab lê anîye. Heyf ji we re rabin herrin hem wî binax bikin hem jî serxweşîyek bidin malbatê.” Piştî vê îqazê cîran diçin serxweşîyê û cinazeyê Fethullah Begê li gundê Cirmamîyê vedişêrin.

            Piştî ku ev bûyer tê sehkirin dengbêj li ser Fethûllah Beg û naçarîya wî ya salên mihacirîyê sitranan dihûnin. Gulê bi xwe jî hem li ser Fethûlah Begê hem li ser xwe û halê xwe sitran hûnandîye. Ev her du sitran ji wan in ku li ser zarê dengbêjên Serhedê nifş bi nifş gerîyane û gîhane dema me.

Kerem bikin em bi hev re guh bidin sitranbêjê xwe bila ji me re rewşa salên xelayê, rewşa mihaciran binuhurînin;

Ax de lê lê …

Were lê lê ax lê lê ha lê lê

Bêjê: Wî de lê lê Gulê

Gula welatê me Serhedê

Bi ordama xerîbê

Qîza Eshedê Xêlit

Birazîya Riza û Fetê

Şêwra heft bavê Hesena bê li ser wê

Lê lê lê Gulê

 

Eman felek!

Belkî bira mala te mirat be

Vê sibengê ca bêje:

Gelo te çima li me wiha kir

Min li welatê Serhedê

Qûçekî çê kiribû

Felekê lê xistiye

Qûça min bela kir

Te qol û qanadê min şikênandî

Hustiyê min li pêy heval û hogira xwar kir

Belaya kafirê Sarî Mosko li me rakir

Îsal di pê re mihacirî

Seba nefsa canê min peyda kir

Xelaya malik şewitî

Wek xelaya Ûsiv pêxember

Ca bêje gelo te li me rakir

Te bejna Feyatê Bilikî

Li ber çavê min winda kir

Par van çaxa

Li welatê Serhedê

Koda genim bi du mecîdîya bû

Îsal ji pê ra di kavilya Siwêrekê de

Bi du zêr û sê mecîdiya kir

 

Gulê dikire gazî digo:

De lo lo Feyatê Bilikî!

Mala te mirat be

Ca rabe serê xwe rake ji axê

Ez temînkî li te kim

Here welatê Serhedê

Malmîrat ez û te va

Tenê li vî welatê hanê xiyalî bêbav mane

Ji mala ‘Umer ra bêje:

Gula welatê Serhedê

Qîza Eshedê Xêlit

Birazîya Riza û Fetê

Remoyê Siwerekê qerwaşî aşa

Bi du kod genimê rizî kirrî li xwe mar kir

Bê lê lê Gulê wayê wayê waaa… ax

 

Lo lo ca bêje bê gidîno

Hewara Xwedê bê wele nakim, bile nakim

Ez bi Quranê şêxan û Mela kim

Bi kelamê kibraya kim

Remo bi gul be ez bîn nakim

Bi şekir be ez kirt nakim

Bi çûxê Helebê, bi çikdarê Şamê be

Ez li xwe nakim

Îsal ji pê re

Du lawê mi ji Remoyê Siwêrekê hene

Li ber çavê min Evdala Xwedê

Bi du quriş û deh pera kir

Yekî mîna te bimirim

Di sala sed û yekî be

Ez tu cara ji Remo ra malê nakim

Lê lê Gulê hewî lê Gulê

 

Lo lo gidîno ca bêje

Ezê Gul im Gula zer im

Ez xezala li hember im

Hîv im, hîva li ser gir im

Kulîlka li ser kevir im

Xerîb im, mihacir im

Sitûxwar im kesnenas im

Ca bêje gelo ez ne ji vir im

Ez ji welatê Serhedê

Ji Torinê, ji mala ‘Umer im

Îsal ji pê re du lawê min ji Remoyê Siwêrekê hene

Bi gavê, bi rojê, bi saetê, bi deqîqê bi sanîyê ez li ber im

Hewara xwedê ca bêje:

Gelo îsal ji pê ra

Li kavilya Siwêrekê

Jina Remoyê Kerr im

Min go: Gelî heval û hogira

Der û cînara gazin û loma ji min nekin

Derdê min pirr e

Lewra li dinyayê ez dimirim

Lê Gulê wayê wayê waaa… ax

 

Eman feleeee… eyk

Bira mala te mirat be

Ca bêje ezê vê sibengê

Ji gula gulekî rez im

Taxima deqa sîng û berê min evdala Xwedê

Fenanî bax û bostanê welatê me Serhedê

Berê bihara bizvirim

Gidîno gelo ca bêje av lê dibezin

Xwedê xirav bike

Ez par van çaxa Gula welatê Serhedê

Bûka mala Hecî Qero

Serdilka Feyatê Bilikî bi tenê bûm

Hela mêze bike li sê rojê mihaciriyê

Li tunebûna dinyalikê

Remoyê Siwêrekî

Bi parsê, bi pûrsê bi pişta kerê

Di kod genimê rizî top kiriye

Li min û li vê dinê

Gidî gelo Gulê li xwe mar kiriye

Pepûk ez im

 

 

 

 

Hay Lo Mîro (Sitrana Fehullah Begê Hesenî)

 

Ay bê hay lo mîro, hay lo mîro, hay lo mîro!

Erê berxê mala ‘Emer lo lo bav û kalê te wezîro

Hela rabe ezê çi bikim lo qehwe tîro

Hela tu rabe binhêre

Heya dinya xweş û ava be

Mêrê mêrxas

Îro di xiravbûna vê dewrê de

 

Ji ser zar û zimana lo nabe ji bîro

Heyla mîro, heyla mîro, heyla mîro!

           

Heyla mîro! Ca rabe

Mêze bike li vê mijê li dûmanê

Heyra emê çavê xwe digerînin nagerînin

Emê çima Fehûllah Begê bavê Sêvdîn nabînin

 

Emê nizanin bavê Sêvdîn kanê

Heyran rabe binhêre

Li form û nîşanên Hemîdîyê li bînbaşîyê

Tu rabe form û nişan li nav milan e

Heyran meyê xeber daye ordiya Erzeromê, Ezirganê

Me digo: Mala we şewitiyo

Çima hûn nizanin Fehûllah Begê bavê Sêvdîn

Îro berê xwe daye Siwêreka şewitî

Çûye gundê vê Cirmanê

Bê hay lo mîro, hay lo mîro, hay lo mîro!

 

Heyla mîro!

Ezê diçûme Cirmana şewtî li bilind ciya

Minê bala xwe didayê Sertîf[1] begê

Ji xwe ra li nava Siwêrekê digeriya

Gulê gazî dikir digo: Sertîf begê!

Agirê kulê bi mala te keto

Mihacirê welatê me Serhedê

Temmamî îro li welatê bav û kala vegeriyane

Heyran ca rabe binhêre

Fethûllah begê bavê Sêvdîn siwarê Belê

Nexweşekî giran e nexweşê nava ciya

Bê heyla mîro, heyla mîro…

 

Heyran wele Cirman e, xweş Cirman e

Heyra ca rabe binhêr e

Fethûllah Begê bavê Sêvdîn

Nexweş e, nexweşê nav ciyan e

Heyran welatê xerîb e, evdal ez im

Kes meriya nas nake

Çima kesekî pê nizan e

Heyran minê bala xwe dayê

Axa û axalerê welatê Siwêrekê li hev top bûne

Digotin: Kalek ji kalê mihacira

Bê nexweş e nexweşê nav ciyan e

Gulê gazî dikir digo: Gelî axa û axalera

Hûnê mêze bikin li form û nîşanê Hemîdîyê li nava mila

Hê şûr û mertalê bavê Sêvdîn bi darda ne

Heyra bavê Sêvdînê min

Yekî çepildirêj e, navmil pane

Bê evadal ez im simbêla palik li ser lêvan e

Heyran tu rabe ca binhêre

Bavê Sêvdînê min torinê mala Emer Axa

Evdal ez im ji xwe ra ji êl û ‘eşîra Hesena

Wele hêjayî heft bavê we tevan e

 

 

Erê Gûlê gazî dikir digo:

Sertîfo! Ezê bi Cirmana Şewitî diketim

Ezdal ez im cîkî hêl û mêl e

Heyran rabe binhêre ezê bala xwe didimê

Wele mihacirê me temmamî ji xwe ra

Berê xwe dane welatê bavan û kala, welatê Serhedê

Heyran rabe binhêre

Ezê çi bikim bavê Sêvdîn siwarê belê

Nexweş e nexweşê nava ciya

Îro nexwweşekî giran e

Li xîmê binê berriye li Cirmanê tu nehêle

Minê bala xwe berdayê

Gulê gazî dikir axa û axalerê Siwêrekê

Hey mala we şeweitiyo!

Hûnê çima nasekinin

Li ba Fethullah Begê lawê Xalit Begê torinê mala ‘Emer

De rabe binhêre xudan êl e

Bê haylo mîro, haylo mîro!

 

Heyran rabe ezê diçûme Cirmana şewitî

Tu rabe binhêre îro

Bejna bavê Sêvdînê min darekî ji dara bîyê

Heyran minê mêze dikir Gulê av dikşîne ji kanîyê dibê:

Ezê çekê bavê Sêvdîn bişom, ji tozê, ji xubarê ji xweliyê

Heyran rabe binhêre bavê Sêvdîn wefat kiriye

Li xîmê binê vê berrîyê

Heyra rabe binhêre mirin emrê Xwedê ye

Heyfa min nayê li mirina Fethullah begê bavê Sêvdîn Siwarê Belê

Heyfa min tê bi wê yekê

Milletê Siwêrekê dibên

Kalekî ji kalê mihacira miriye

Emê herne serxweşiyê

Bê haylo mîro, haylo mîro!

 

Hay lo mîro! Wele Gulê gazî dikir digo:

Sertîbo! Welle nabe, bîle nabe

Ezê çi bikim ji xwe ra bavê Sêvdînê min ketiye xewa şîrîn

Ji xewê ranabe

Minê ji xwe ra digo:

Bavê Sêvdîn, siwarê Belê

Êl û ‘eşîra me Hesenan, mala ‘Emer giran e

Şêwr mişêwra wan çima bê te nabe

Tirsa me ji wê tirsê

Îro di dû Fethullah Begê da

Wê aqûbeta mala ‘Emer ji hev bela be

Haylo mîro, hay lo mîro!

 

---